संस्कृत सुभाषिते [अर्थासकट]

५८९. अन्यमुखे दुर्वादो य: प्रियवदने स एव परिहास: |

2012-02-10T03:56:00.001-08:00

इतरेन्धनजन्मा यो धूम: सोऽगरुभवो धूप: ||

अर्थ

दुसऱ्या कोणी [वाईट] बोलल्यावर [त्याला आपण मुद्दाम] लागट [टोचून बोलला असं म्हणतो.] आवडत्या माणसांनी तेच [बोलल तर] थट्टा केली असं धरतो. [सगळ्याच] लाकडांना येतो तो धूर [त्रासदायक] पण अगरू [चंदनासारखे सुवासिक वृक्ष] त्याला आपण धूप घातलाय असं म्हणतो.

५८८. अत: परीक्ष्य कर्तव्यं विशेषात्सङ्गतं रह; |

2012-02-09T04:38:00.000-08:00

अज्ञातहृदयेष्वेवं वैरीभवति सौहृदम् ||
अभिज्ञान शाकुन्तल कालिदास

अर्थ

म्हणून [स्त्रीने; परिणामाचा विचार करून ] विशेषेकरून [नुसत्या गप्पा मारणं वगैरे ठीक आहे]; त्या माणसाची पूर्ण परीक्षा करून [अगदी सर्व बाजूनी त्याची चौकशी करून नंतरच] एकान्त करावा. नाहीतर ज्याचं मन ओळखलेल नाही, अशांच्या बाबतीत [मागाहून] प्रेमाचं रुपांतर वैर करण्यात होत.

५८७. सर्व एव जन: शूरो ह्यनासादितसङ्गर: |

2012-02-09T00:38:00.001-08:00

अदृष्टपरसामर्थ्य: सदर्प: को भवेन्न हि ||

अर्थ

युद्ध करायला न गेलेले सर्वजण [स्वतःला] शूरच [समजतात.] जोपर्यंत दुसऱ्याचा पराक्रम पहिला नाही तोपर्यंत कोण गर्व करणार नाही. [विराटाच्या उत्तराने सुद्धा रणांगणावर जाण्यापूर्वी खूप बढाया मारल्या होत्या.]

५८६. एक एव तप: कुर्यात् द्वौ स्वाध्यायपरौ हितौ |

2012-02-07T01:43:00.001-08:00

त्रयोऽधिका वा क्रीडायां प्रवासेऽपि च ते मता: ||

अर्थ

तपश्चर्या करायला एकट्यानेच बसावे. अभ्यासाला मात्र दोघे असणं हितकारक असतं. खेळ किंवा प्रवासाला तीन किंवा त्यापेक्षा अधिक सवंगडी चांगले असं म्हणतात.

५८५. न देवो विद्यते काष्ठे न पाषाणे न मृण्मये |

2012-02-06T05:14:00.001-08:00

भावे हि विद्यते देवस्तस्माद्भावो हि कारणम् ||

अर्थ

देवाचं अस्तित्व हे लाकडी [मूर्तीत] नाही, दगडी [मूर्तीत] नाही किंवा मातीच्या मूर्तीत आहे असं पण नाही. [भक्ताचा तीव्र] भाव असेल तिथेच [देव वास्तव्य] करतो. तेंव्हा दृढ भक्ती हीच भगवंताच्या वास्तव्याच कारण आहे. [मोठ्या बडेजाव करून सोन्या चांदीची उपकरणे घेण्याची पण जरूर नाही. मनापासून भक्ती करणं जरूर आहे.]

५८४. यथैकेन न हस्तेन तालिका सम्प्रपद्यते |

2012-02-05T21:07:00.003-08:00

तथोद्यमपरित्यक्तं कर्म नोत्पादयेत्फलम् ||

अर्थ

ज्याप्रमाणे एकच हाताने टाळी वाजत नाही त्याचप्रमाणे प्रयत्न सोडून दिल्यास कुठलही काम परिपूर्ण होत नाही.

५८३. सन्तोषामृततृप्तानां यत्सुखं शान्तचेतसाम् |

2012-02-05T21:07:00.001-08:00

कुतस्तद्धनलुब्धानामितश्चेतश्च धावताम् ||

अर्थ

समाधान रूपी अमृताने परिपूर्ण असणाऱ्या संमंधात अन्त:करण असणाऱ्या लोकांना जे सुख प्राप्त होत तसं संपत्तीची हाव असणाऱ्या; सतत कशाना कशाच्या तरी मागे धावणाऱ्या कोठून मिळणार?

५८२. कृतान्तस्य दूती जरा समागत्य वक्तीति लोका: श्रुणुध्वम् |

2012-02-03T01:48:00.001-08:00

परस्त्रीपरद्रव्यवाञ्छां त्यजध्वं भजध्वं रमानाथपादारविन्दम् ||

अर्थ

जरा [म्हातारपण] ही यमाची दूती जवळ येऊन सांगते; ' लोकानो ऐका; [आता म्हातारपण आलाय आता तरी] परस्त्री आणि दुसऱ्याची संपत्ती ह्यांची हाव सोडा आणि परमेश्वराच्या चरणांची भक्ती करा.

५८१. सिद्धिं वाञ्छयता जनेन विदुषा तेजो निगृह्य स्वकं सत्वोत्साहवतापि दैवगतिषु स्थैर्यं प्रकार्यं क्रमात् |

2012-02-02T01:16:00.001-08:00

देवेन्द्रद्रुहिणोपमैर्बहुगुणैरभ्यर्चितो भ्रातृभिः किं क्लिष्ट: सुचिरं विराटभवने पूर्वं न धर्मात्मज: ||

अर्थ

स्वतःपाशी खूप ताकद आणि उत्साह असला तरी नशीब विरोधात असताना; यश मिळवायचं असेल तर; ज्ञानी [विचारी] माणसाने स्वत:चं तेज आवरून [झाकून] शांत राहील पाहिजे अतिशय गुणी असे; इंद्राला सुद्धा पराभूत करतील असे [पराक्रमी] भाऊ मनापासून मदत करत असून सुद्धा धर्मपुत्र [युधिष्ठिराने जय मिळण्या] पूर्वी विराटाच्या महालामध्ये पुष्कळ काळपर्यंत कष्ट सोसले नाहीत काय? [दैव प्रतिकूल असताना सहनशक्ति वाढवून सोसावं लागत. मग आपला जय होतो]

५८०. सर्वथा स्वहितमाचरणीयं किं करिष्यति जनो बहुजल्प: |

2012-01-31T22:46:00.001-08:00

विद्यते न हि स कश्चिदुपाय: सर्वलोकपरितोषकरो य: ||

अर्थ

आपलं कल्याण होईल अस आचरण करावं. [लोक नाव ठेवतील याचा बाऊ करू नये. नुसती,] भाराभर बडबड करणारे लोक [आपलं काय वाकडं] करणार आहेत? सगळ्या जगाला आनंद देईल असा कुठलाच उपाय नसतो. [प्रत्येक गोष्टीमुळे कोण ना कोण दुखावतो त्यामुळे मुद्दाम एखाद्याच वाटोळ वगैरे करायचं नाही पण आपल्या हिताच्या गोष्टी भिडेखातर सोडू नयेत.]

५७९. निस्सारस्य पदार्थस्य प्रायेणाडम्बरो महान् |

2012-01-31T01:25:00.001-08:00

न सुवर्णें ध्वनिस्तादृक् यादृक्कांस्ये प्रजायते ||

अर्थ

साधारणपणे ज्या गोष्टीत फारसे गुण नसतात त्यांच खूप मोठ अवडंबर माजवलेलं असतं. [त्या भपकेदार असतात ] काशाचा आवाज जितका मधुर असतो तितका सोन्याचा नसतो. [क्षुद्र वस्तू भपक्यामुळे खपवता येतात पण सोन्यासारख्या वस्तूला भपक्याची जरूर नसते.]

५७८. सुवर्णं हि यथा श्रेष्ठं सर्वधातुषु गण्यते |

2012-01-30T01:07:00.001-08:00

तथा गुणेषु सर्वेषु सौजन्यं श्रेष्ठमुच्यते ||

अर्थ

ज्याप्रमाणे सोन सगळ्या धातूंमध्ये श्रेष्ठ आहे असं समजतात, त्याच प्रमाणे सर्व गुणांमध्ये सौजन्य [माणुसकी] हा गुण सर्वश्रेष्ठ समजला जातो.

५७७. विप्रास्मिन्नगरे को महान् कथयतां तालदृमाणां गणा: को दाता? रजको ददाति वसनं प्रातर्गृहीत्वा निशि |

2012-01-29T22:49:00.001-08:00

को दक्ष:? परदारवित्तहरणे सर्वेऽपि दक्षा: जना: कस्माज्जीवसि हे सखे कृमिविषन्यायेन जीवाम्यहम् ||

अर्थ

'अरे ब्राह्मणा, या गावात महान् [थोर, उंच] सांग रे बाबा' [गावात नवीनच आलेला होतकरू विचारतो]; 'ताडाच्या झाडांच बेट'; 'दाता [उदार] कोण आहे?'; 'धोबी - तो सकाळी कपडे घेऊन जातो आणि रात्री देतो' ; 'कोण दक्ष [लक्षपूर्वक, चटकन आणि कौशल्याने काम करणारा] आहे?'; 'दुसऱ्याची संपत्ती आणि स्त्री यांच हरण [गैरफायदा घेण्याच्या बाबतीत] सर्वच लोक दक्ष आहेत; 'अरे मग तू जगतोस तरी कसा?'; 'अरे मित्रा. विषातल्या किड्यासारखा [मी ही तसलाच रे] ' [आदर्शवादाचा कसा -हास झालाय त्याचं उत्तम वर्णन.]

५७६. नवं वस्त्रं नवं छत्रं नव्या स्त्री नूतनं गृहम् |

2012-01-28T03:05:00.001-08:00

सर्वत्र नूतनं शस्तं सेवकान्ने पुरातने ||

अर्थ

नवीन कपडा; नवी छत्री; नव्याने [तारुण्यात पदार्पण केलेली] स्त्री; नवं घर हे कौतुकास्पद असतं. सर्व गोष्टी नव्या चांगल्या पण, नोकर आणि धान्य [विशेषतः तांदूळ] जुनेच चांगले.

५७५. जनैर्जनहितार्थाय जनानामेव निर्मितम् |

2012-01-26T08:13:00.001-08:00

लोकतन्त्रं भारतस्य वसुधायां विराजते ||

अर्थ

जनांनीच [लोकांनीच] जनांच्या कल्याणासाठीच, लोकांचीच, निर्माण केलेली भारताची लोकशाही पृथ्वीतलावर शोभून दिसते.

५७४. कोऽरुक कोऽरुक कोऽरुक हितभुक् मितभुक् जितेन्द्रियो नियत: |

2012-01-26T08:12:00.001-08:00

कोऽरुक कोऽरुक कोऽरुक शतपदगामी च वामशायी च ||

अर्थ

[एकदा सुश्रुत जंगलात गेलेले असताना] त्यांना सुतार पक्षाचा कोरूक असा आवाज आला त्यांनी उत्तर दिले ' कोण निरोगी ,तंदुरुस्त ; स्वस्थ असतो? ' ; योग्य ते खाणारा , मोजके [जास्त न] खाणारा , वासनांवर ताबा असणारा निश्चितपणे सुदृढ असतो. [पुन्हा तोच आवाज आल्यावर ते म्हणाले ] शतपावली करणारा आणि वामकुक्षि घेणारा निरोगी असतो.

५७३. मा दद्यात् खलसङ्घेषु कल्पनामधुरागिर: |

2012-01-24T01:02:00.001-08:00

यथा वानरहस्तेषु कोमला: कुसुमस्रज: ||

अर्थ

ज्याप्रमाणे माकडांच्या हातात नाजूक अशा फुलांच्या माळा देऊ नयेत, त्याप्रमाणे दुष्ट लोकांच्या समुहाशी सुंदर कल्पना असणाऱ्या चांगल्या गोष्टी सांगू नयेत. [सगळ बिघडवून टाकण्याचा धोका असतो.]

५७२. दूरस्थोऽपि न दूरस्थो यो यस्य मनसि स्थित: |

2012-01-23T20:53:00.001-08:00

यो यस्य हृदये नास्ति समीपस्थोऽपि दूरत: ||

अर्थ

ज्याच्याबद्दल [आपल्या] मनात [जिव्हाळा] असेल तो लांब अंतरावर असला तरी परकेपणा नसतो आणि ज्याच्याबद्दल जिव्हाळा नसेल तो जवळ असूनही दूर असल्या सारखाच असतो.

५७१. लक्ष्मी: चन्द्रादपेयाद्वा हिमवान्वा हिमं त्यजेत् |

2012-01-22T22:05:00.003-08:00

अतीयात्सागरो वेलां न प्रतिज्ञामहं पितुः || श्रीराम

अर्थ

[एकवेळ] चंद्राच सौंदर्य नाहीस होईल; हिमालय पर्वतावरच बर्फाचा तो त्याग करेल; समुद्र त्याची सीमा ओलांडून [जमिनीवर] अतिक्रमण करेल. [अशा अशक्य गोष्टी घडल्या तरीही] मी वडिलांची [वडिलांनी केलेली आज्ञा] प्रतिज्ञा मोडणार नाही.

५७०. अमित्रो न विमोक्तव्य; कृपणं बह्वपि ब्रुवन् |

2012-01-22T22:05:00.001-08:00

कृपा न तस्मिन् कर्तव्या हन्यादेवापकारिणम् ||

अर्थ

कितीही दीनवाणे बोलला तरी [आपण पकडलेल्या] शत्रूला सोडून देऊ नये. आपल्याला त्रास देणाऱ्या शत्रूला ठार करावे. त्याच्यावर कृपा करू नये.

५६९. अपि सम्पूर्णतायुक्तै: कर्तव्या: सुहृदो बुधै: |

2012-01-20T00:42:00.003-08:00

नदीश: परिपूर्णोऽपि चन्द्रोदयमपेक्षते ||

अर्थ

जरी अगदी परिपूर्ण असले तरी शहाण्यांनी मित्र जमवावे. [मला काय जरूर असे मानू नये.] सागर ओतप्रोत [भरलेला] असूनही तो चन्द्र उगवण्याची [अधिक आनंद होत असेल, त्यामुळे परिपूर्ण असूनही त्याला भरती येते.] तो इच्छा करतो.

५६८. मरणान्तानि वैराणि निवृत्तं न: प्रयोजनम् |

2012-01-20T00:42:00.001-08:00

क्रियतामस्य संस्कार; ममाप्येष यथा तव || वाल्मीकि रामायण

अर्थ

शत्रुत्व हे मरणानंतर संपत [आता वैराच] कारण नष्ट झालं आहे. आता ह्या [रावणावर अंत्य] संस्कार करा. हा ज्याप्रमाणे तुझा [भाऊ] आहे तसा माझा पण [आहे असे समज.]

५६७. शास्त्राण्यधीत्यापि भवन्ति मूर्खा: यस्तु क्रियावान्पुरुष: स विद्वान् |

2012-01-18T04:56:00.001-08:00

सुचिन्तितं चौषधमातुराणां न नाममात्रेण करोत्यरोगम् ||

अर्थ

[खूप खूप] शास्त्रांचा अभ्यास करून सुद्धा [माणसं] मूर्ख असतात. [केलेला अभ्यास आचरणात वापरला पाहिजे.] जो [ज्ञान] कृतीत उतरवील तो मनुष्यच पण्डित होय. आजा-याच्या औषधाबद्दल खूप काथ्याकूट केला तरी नुसत्या औषधाचं नाव बोलण्याने तो निरोगी होत नाही. [ते कृतीत आणून औषध पाजावं लागत.]

५६६. पादाहतं समुत्थाय मूर्धानमधिरोहति |

2012-01-18T02:36:00.001-08:00

स्वस्थादेवापमानेऽपि देहिनस्तद्वरं रज: ||

अर्थ

अपमान झाला असूनही गपचूप [सगळ सहन करत राहणाऱ्या] बसून राहणाऱ्या माणसापेक्षा, लाथाडलं गेल्यावर उठून डोक्यावर जाऊन बसणारी धूळ सुद्धा बरी [फुकटचे अपमान सहन करणे म्हणजे सहनशीलता नव्हे स्वाभिमान असणं जरुरी आहे.]

५६५. क्रोधो वैवस्वतो राजा तृष्णा वैतरणी नदी |

2012-01-16T21:16:00.001-08:00

विद्या कामदुघा धेनु: सन्तोषो नन्दनं वनम् || शुकनीति

अर्थ

राग [येणं] म्हणजे यमराजा [मृत्यूला आमंत्रण], हावरटपणा म्हणजे वैतरणी [नरकातली यातना भोगायला लावणारी] नदी, विद्या [आत्मज्ञान; इतर विद्या सुद्धा] इच्छित वस्तु देणारी कामधेनु आणि मनाचा संतोष म्हणजे स्वर्गातील नंदनवन बाग.

५६४. तिलवत्स्निग्धं मनोऽस्तु वाण्यां गुडवन्माधुर्यं तिलगुललड्डुकवत् सम्बन्धे अस्तु सुवृत्तत्वम् |

2012-01-15T20:18:00.001-08:00

अस्तु विचारे शुभसङ्क्रमणं मङ्गलाय यशसे कल्याणी सङ्क्रातिरस्तु व: सदाहमाशासे ||

अर्थ

मन हे तिळाप्रमाणे स्निग्ध [तिळाच्या बाबतीत तेल युक्त मनासाठी प्रेमळ] राहो, भाषेत गुळाप्रमाणे गोडवा राहू दे, परस्पर संबंधात घट्ट मैत्री असावी, [खडबडीतपणा नको.] विचार हे अधिकाधिक कल्याणकारक होवोत, त्यामुळे शुभ घडो आणि कीर्ति मिळो असे संक्रमण या संक्रांतीने होवो अशी मी नेहमी इच्छा करते /तो.

५६३. आपदां कथित: पन्था: इन्द्रियाणामसंयम: |

2012-01-15T20:17:00.003-08:00

तज्जय: सम्पदां मार्ग: येनेष्टं तेन गम्यताम् || चाणक्यनीति

अर्थ

असं [ज्ञात्यांनी] सांगितलय की संकटे येण्याचा मार्ग म्हणजे इंद्रियांवर ताबा नसणे आणि वासनांवर ताबा असणे हा वैभव [मिळण्याचा] मार्ग आहे. [तर आता] जे [तुम्हाला] हवं असेल [त्या रस्त्याने] जा.

५६२. ये च मूढतमा लोके ये च बुद्धेः परं गता: |

2012-01-15T20:17:00.001-08:00

त एव सुखमेधन्ते क्लिश्यन्तरितो जन: ||

अर्थ

या जगामध्ये जे महामूर्ख असतात आणि जे अतिशय बुद्धिमान असतात तेच सुखी होतात आणि अधले मधले असतात त्यांना त्रास सहन करावा लागतो.

५६१. पिण्डे पिण्डे मतिर्भिन्ना कुण्डे कुण्डे नवं पय: |

2012-01-12T05:43:00.001-08:00

जातौ जातौ नवाचारा: नवा वाणी मुखे मुखे ||

अर्थ

[प्रत्येक] माणसाच डोकं वेगळ चालतं. प्रत्येक पाणवठ्यावरच्या पाण्याची चव वेगळी असते. सगळ्या जमातींमध्ये रीतिभाति वेगवेगळ्या असतात. प्रत्येक माणसाची बोलण्याची धाटणी वेगळी असते.

५६०. मूर्खस्य पञ्च चिन्हानि गर्वो दुर्वचनं तथा |

2012-01-11T01:00:00.001-08:00

क्रोधश्च दृढवादश्च परवाक्येष्वनादर: ||

अर्थ

मूर्ख माणसाची पाच लक्षणं आहेत - गर्विष्ठपणा; कडवट बोलणं; चिडणं; हेकटपणे वाद घालणं आणि दुसऱ्याच्या बोलण्याबद्दल तुच्छता दाखवणं [म्हणून त्यांच्या बोलण्याचा नीट विचारच करायचा नाही.]

५५९. दोषोऽपि गुणतां याति प्रभोर्भवति चेत्कृपा |

2012-01-10T02:07:00.001-08:00

अङ्गहीनोऽपि सूर्येण सारथ्ये योजितोऽरुण: ||

अर्थ

मालकाची जर [चांगली] मर्जी असेल तर [एखादा] दोष असून सुद्धा तो गुणासारखा भासतो. [त्याचे तोटे न होता फायदाच होतो.] अरुणाला पाय नाहीत तर सूर्यानी त्याला सारथी बनवलाय.

५५८. परान्नं प्राप्य दुर्बुद्धे मा प्राणेषु दयां कुरु |

2012-01-09T04:50:00.001-08:00

दुर्लभानि परान्नानि प्राणा: जन्मनि जन्मनि ||

अर्थ

अरे हलकटा; [दुसऱ्याकडे] जेवण मिळालंय तर [अगदी ओ येई पर्यंत जेव] प्राणाचा विचारसुद्धा करू नको. [असं] परान्न मिळणं अगदी दुर्मिळ असतं. प्राण काय दर जन्माला मिळतातच.

५५७. चतुर: सखि मे भर्ता यल्लिखति तदपरो न वाचयति |

2012-01-08T20:46:00.001-08:00

तस्मादप्यधिकं मे स्वयमपि लिखितं स्वयं न वाचयति ||

अर्थ

[दोन मैत्रिणी बढाई मारत आहेत] अग सखी; माझा नवरा [एवढा] हुशार आहे की तो काय लिहितो ते दुसऱ्याला [मुळी] वाचताच येत नाही. त्यावर दुसरी म्हणते [हे तर काहीच नाही] माझा त्यापेक्षाही जास्त [हुशार आहे] तो स्वतः जे लिहितो ते त्याला स्वतःला सुद्धा वाचता येत नाही.

५५६. अत्यादरो भवेद्यत्र कार्यकारणवर्जितः |

2012-01-07T05:47:00.001-08:00

तत्र शङ्का प्रकर्तव्या परिणामे सुखावहा ||

अर्थ

कुठल्याही कारणाशिवायच जर [कुणी] अतिशय सन्मान; आदर दाखवायला लागलं तर त्याबद्दल नक्कीच [तो असं का करतोय अशी] शंका घ्यावी. त्याचा [शंका घेण्याचा] परिणाम चांगलाच होईल.

५५५. दीपो भक्षयते ध्वान्तं कज्जलं च प्रसूयते |

2012-01-06T03:00:00.001-08:00

यदन्नं भक्षयेन्नित्यं तादृशी जायते प्रजा ||

अर्थ

दिवा काळोखाला खातो [नाहीसा करतो] आणि [काळी] काजळी निर्माण करतो. आपण जे खातो तशीच प्रजा निर्माण होते. [त्याचे तसेच परिणाम दिसतात.]

५५४. क्षमा बलमशक्तानां शक्तानां भूषणं क्षमा |

2012-01-05T04:48:00.000-08:00

क्षमा वशीकृतिर्लोके क्षमया किं न सिध्यति ||

अर्थ

क्षमा हे दुबळ्या लोकांचे सामर्थ्य. आहे समर्थ लोकांचा तो अलंकार आहे. हे जग क्षमा या गुणामुळे वश होते. क्षमेमुळे काय काय पूर्ण होणार नाही? [सर्वच गोष्टी साध्य होतील.]

५५३. देवानामिदमानन्ति कवय: कान्तं क्रतुं चाक्षुषं रुद्रेणेदमुमाकृतव्यतिकरे स्वाङ्गे विभक्तं द्विधा |

2012-01-04T03:47:00.001-08:00

त्रैगुण्योद्भवमत्र लोकचारितं नानारसं दृश्यते नाट्यं भिन्नरुचेर्जनस्य बहुधाप्येकं समाराधनम् || मालविकाग्निमित्र

अर्थ

[नाटक] देवांना आवडणारा; सुंदर; डोळ्यांना [सुखावणारा ] यज्ञ आहे असे [पुरोहित ] म्हणतात. भगवान शंकराने उमा आणि तो अशा दोन स्वरुपात स्वतःच्या शरीरात [नटराजाच्या] मूर्तीत सामावले आहे. यात विविध रसांचा परिपोष करणारी; [सत्व-रज-तम या] त्रिगुणातुन बनलेली जगाच्या वर्तणुकीची [रहस्य] उलगडत जातात. नाटक ही एकच गोष्ट वेगवेगळ्या आवडी असल्या तरी; बऱ्याच प्रकारे; लोकांचे मनोरंजन करते [कुणाला संवाद; कुणाला नृत्य; एखादा प्रसंग आवडेल एकंदरीत सर्वाना नाटक पाहायला आवडत.]

५५२. गणेश: स्तौति मार्जारं स्ववाहस्याभिरक्षणे |

2012-01-03T02:45:00.001-08:00

महानपि प्रसङ्गेन नीचं सेवितुमिच्छति ||

अर्थ

स्वतःच्या वाहनाचे रक्षण करावे या इच्छेपोटी गणपती मांजराची स्तुती करतो. माणूस [कितीही] थोर असला तरी प्रसंगोपात्त त्याला हलक्यांची मनधरणी करावी लागते.

५५१. कषायैरुपवासैश्च कृतामुल्लाघतां नृणाम् |

2012-01-02T00:15:00.001-08:00

निजौषधकृतां वैद्यो निवेद्य हरते धनम् ||

अर्थ

[आजारी] लोक कडू-तुरट [खूप काळ] खाऊन; उपास करून निरोगी होतात. ते स्वतःच्या औषधांनी झालं असं सांगून वैद्य [मात्र फी म्हणून] धन पळवतो.

५५०. दुर्बलस्य बलं राजा बालानां रोदनं बलम् |

2012-01-01T18:47:00.001-08:00

बलं मूर्खस्य मौनित्वं चौराणामनृतं बलम् ||

अर्थ

राजा हेच दुबळ्यांच सामर्थ्य असतं. लहान मुलांच रडणं हीच ताकद असते. [त्यानीच ते आपल्याला हवं ते करून घेतात.] गप्प बसण्यात मूर्खांचा फायदा असतो. खोटं [बोलणं; वागणं] हे चोरांच बळ असतं.

५४९. किमप्यसाध्यं महतां सिद्धिमेति लघीयसाम् |

2012-01-01T18:46:00.003-08:00

प्रदीपो भूमिगेहान्तर्ध्वान्तं हन्ति न भानुमान् ||

अर्थ

काही गोष्टी थोर लोकांना असाध्य असल्या तरी सामान्याकडून होऊ शकतात. घरातील अंधार दिवाच नाहीसा करतो [तिथे] सूर्याचा [उपयोग] होत नाही.

५४८. कलहान्तानि वैराणि कुवाक्यान्तं च सौहृदम् |

2012-01-01T18:46:00.001-08:00

कुराजान्तानि राष्ट्राणि कुकर्मान्तं यशो नृणाम् ||

अर्थ

वैर केल्यामुळे शेवटी भांडण होत. वाईट-साईट बोलल्यामुळे मैत्री तुटते. वाईट राजामुळे राज्याचा विनाश होतो. वाईट काम केल्यामुळे माणसांचा बदलौकिक होतो.

५४७. सर्वस्वनाशे संजाते प्राणानामपि संशये |

2012-01-01T18:45:00.001-08:00

अपि शत्रुं प्रणम्यापि रक्षेत् प्राणधनानि च ||

अर्थ

आपलं सगळ नाहीस होण्याची वेळ आली; जगतो कि मरतो अशी वेळ आली असता शत्रूला नमस्कार करून का होईना [त्याला शरण जाऊन सुद्धा] प्राण आणि संपत्ती वाचवावी.

५४६. यस्य न ज्ञायते शीलं न कुलं न च संश्रय: |

2011-12-28T03:25:00.001-08:00

न तेन संगतिं कुर्यात् इत्युवाच बृहस्पति: ||

अर्थ

[देवांचा राजनीतीचा गुरु] बृहस्पती म्हणतो कि ज्याचे चारित्र्य ठाऊक नाही; घराणे माहित नाही; तो कोणाच्या आश्रयाने राहतो ते माहित नाही; त्याच्या बरोबर संबंध जोडू नयेत.

५४५. कृते प्रतिकृतिं कुर्यात् हिंसिते प्रतिहिंसितम् |

2011-12-27T01:58:00.001-08:00

न तत्र दोषं पश्यामि दुष्टे दुष्टं समाचरेत् ||

अर्थ

[जो जसं] वागेल त्याला [तशीच] परतफेड करावी. [त्यांनी] हिंसा केल्यास त्यावर हिंसेनेच जवाब द्यावा. त्यात मला दोष दिसत नाही. दुष्ट माणसांशी दुष्टपणेच वागावे.

५४४. नाहं जानामि केयूरे नाहं जानामि कुण्डले |

2011-12-26T01:26:00.001-08:00

नूपुरे त्वभिजानामि नित्यं पादाभिवन्दनात् ||

अर्थ

सीतेने वाटेत टाकलेले दागिने दाखवल्यावर लक्ष्मण म्हणतो ." मला [वहिनीच्या] वाकी माहित नाहीत. [मी त्या ओळखू शकणार नाही.] कर्णभूषणे सुद्धा माहित नाहीत. नेहमी चरणांना नमस्कार केल्यामुळे पैंजण मात्र मी ओळखतो. [मोठी वहिनी म्हणून लक्ष्मण नेहमी नमस्कार करत असे.]

५४३. उद्बोधकं प्रेरकं च रञ्जकं ज्ञानदं तथा |

2011-12-25T21:32:00.001-08:00

चतुर्विधं हि वक्तृत्वं सर्वमेकत्र दुर्लभम् ||

अर्थ

वक्तृत्वामधे चार [गुण] असतात ते म्हणजे [चांगला] उपदेश असले; [कुठल्यातरी चांगल्या गोष्टीला] प्रवृत्त करेल; मनोरंजन करेल, त्याचप्रमाणे [कधीकधी] माहिती मिळते. पण या चारही गोष्टी एकत्र असणं हे फारच दुर्मिळ आहे.

५४२. दण्डश्चेन्न भवेल्लोके विनश्येयु: इमा: प्रजा: |

2011-12-23T01:47:00.001-08:00

जले मत्स्यानिवाऽभक्ष्यन् दुर्बलान्बलवत्तरा: ||

अर्थ = जर दण्ड [शिक्षा] नसेल तर प्रजेचा नाश होईल. पाण्यात ज्याप्रमाणे मोठे मासे लहान माशांना खातात त्याप्रमाणे सामर्थ्यवान लोक दुबळ्यांचा नाश करतील.

५४१. दण्ड: शास्ति प्रजा: सर्वा: दण्ड एवाभिरक्षति |

2011-12-23T01:46:00.001-08:00

दण्ड: सुप्तेषु जागर्ति दण्डं धर्मं विदुर्बुधाः ||

अर्थ

सर्व प्रजेवर [अन्याय केल्यास] शिक्षा असा दंडक असतो तो दण्ड [प्रशासनाचे नियम आणि त्यानुसार शिक्षा] सर्वांचे रक्षण करतो. झोपलेल्यांचे [अज्ञानी जनांचे] बाबतीत दण्डच जागृत असतो. विद्वान लोक दंडाला धर्माप्रमाणे मन देतात.

५४०. उत्तमं प्रणिपातेन शूरं भेदेन योजयेत् |

2011-12-22T01:24:00.001-08:00

नीचमल्पप्रदानेन समशक्तिं पराक्रमै: ||

अर्थ

थोर लोकांशी वागताना नमस्काराने [आदराने वागून त्यांच मन] जिंकावं; पराक्रमी असेल तर भेदाचा वापर करावा; [त्याच्याशी भांडण काढल्यास तो भारी पडतो; म्हणून दुसर निमित्त काढावं] क्षुद्र व्यक्तीला थोडसं देऊन गप्प करावं. जो बरोबरीचा असेल त्याच्याशी आपला पराक्रम दाखवून त्याला जिंकावं.

५३९. सर्वनाशे समुत्पन्ने अर्धं त्यजति पण्डित: |

2011-12-21T23:54:00.001-08:00

अर्धेन कुरुते कार्यं सर्वनाशो हि दुस्तर: ||

अर्थ

विद्वान मनुष्य सर्व नाहीसं होण्याची वेळ आली असता अर्ध टाकून, [उरलेलं वाचवतो] त्या बचावलेला अर्ध्याने तो आपला कार्यभाग पुरा करतो. कारण सगळंच गेलं तर त्यातून मार्ग काढणं अतिशय कठीण असतं.

५३८. उपाध्यायान्दशाचार्य आचार्याणां शतं पिता |

2011-12-20T00:52:00.001-08:00

सहस्रं तु पितृन् माता गौरवेणातिरिच्यते ||

अर्थ

उपाध्यायापेक्षा गुरु दहापटीने, गुरुपेक्षा पिता शंभरपटीने, तर पित्यापेक्षा हजारपटीने माता श्रेष्ठ आहे.

५३७. आचार: कुलमाख्याति वपुराख्याति भोजनम् |

2011-12-19T21:08:00.001-08:00

वचनं श्रुतमाख्याति स्नेहमाख्याति लोचनम् ||

अर्थ

घरंदाजपणा वागणुकीवरून समजतो, तब्बेतीवरून जेवण काय जेवता ते कळतं, सुशिक्षितपणा समजतो तो बोलण्या चालण्या वरून, किती प्रेम आहे ते डोळ्यावरून कळतं.

५३६. न दैवमेव संचित्य स्वोद्यमं मानवस्त्यजेत् |

2011-12-18T20:14:00.003-08:00

अनुद्यमेन किं तैलं तिलेभ्यो लभ्यते क्वचित् ||
अर्थ

[फक्त] नशिबाचाच [नशीब देईल असा] विचार करून मनुष्याने आपला प्रयत्न सोडू नये. [जसं] प्रयत्न केल्याशिवाय तिळापासून तेल कधी मिळते काय?

५३५. आदौ चित्ते तत: काये सतां संजायते जरा |

2011-12-18T20:14:00.001-08:00

असतां च पुन: काये नैव चित्ते कदाचन ||

अर्थ

सज्जनाच्या बाबतीत म्हातारपण हे आधी मनाला आणि नंतर शरीराला येत. पण दुष्ट लोकांच्या बाबतीत मात्र त्यांच शरीरच म्हातार होत, मन कधीच [जर्जर] होत नाही. [त्यांच्या वासना नाहीशा होत नाहीत. सज्जन आहे त्यात समाधानी राहतात.]

५३४. वहन्ति वर्षन्ति नदन्ति भान्ति ध्यायन्ति नृत्यन्ति समाश्वसन्ति |

2011-12-16T01:44:00.001-08:00

नद्यो घना मत्तगजा वनान्ता: प्रियाविहीना: शिखिन: प्लवङ्गा: ||

अर्थ

रामायणातील पावसाळ्याचे वर्णन - नद्या वहात आहेत, ढग वर्षाव करीत आहेत, मस्त हत्ती चीत्कार करत आहेत, मोर नाचत आहेत, माकडे [स्वस्थ] बसली आहेत, विरही जन प्रियकराचे चिंतन करत आहेत. [सर्व क्रियापदे आधी आणि कर्ते नंतर ओळीनी आले आहेत - यथासांख्य अलंकार ]

५३३. नरा: सुरा वा पशव: परेऽपि वा; न निन्दनीया: पुरुषेण भूष्णुना |

2011-12-15T01:35:00.003-08:00

यतोऽत्र दोषप्रचुरे जगत्त्रये न सन्ति ते वीतगुणा: कलावपि ||

अर्थ

स्वतः प्रगतीची इच्छा करणाऱ्या माणसाने मानव, देव, राक्षस अथवा इतर कोणाचीही निंदा करू नये कारण या कलीयुगात सुद्धा; या दोषांनी भरलेल्या जगात गुणहीन असा कोणीच नसतो. [त्याच्या दोषाकडे दुर्लक्ष करून गुणाचा उपयोग करून घ्यावा]

५३२. गुणदोषौ बुधो गृह्णन् इन्दुक्ष्वेडाविवेश्वर: |

2011-12-15T01:35:00.001-08:00

शिरसा श्लाघते पूर्वं परं कण्ठे नियच्छति ||

अर्थ

भगवान शंकराने ज्याप्रमाणे चन्द्र आणि विष यांना न्याय दिला आहे त्याप्रमाणे शहाण्या माणसाने करावे. पहिल्याला [चंद्राला देवानी] मस्तकावर स्थान दिलं आहे तर विष गळ्यातच रोखल आहे. [आपल्याला चांगल्या आणि वाईट गोष्टींचा सामना करावा लागतो तर चांगल्याच सन्मान करावा पण वाईट मात्र पोटातच घेऊ नये; कोणाला सांगू पण नाही गळ्यापाशीच राखावं]

५३१. एष वन्ध्यासुतो याति खपुष्पकृतशेखर: |

2011-12-13T05:33:00.000-08:00

कूर्मक्षीरचये स्नात: शशशृङ्गधनुर्धर: ||

अर्थ

सशाच्या शिंगाचं धनुष्य घेऊन; डोक्यावर आकाशपुष्पे माळून; विपुल अशा कासवाच्या दुधात नाहून हा वांझोटीचा मुलगा चालला आहे. [तत्वज्ञानी लोक जग हा असा आभास आहे असं सांगतात; वदतो व्याधात असं अशा वाक्यांना म्हणतात]

५३०. जले तैलं खले गुह्यं पात्रे दानं मनागपि |

2011-12-13T05:32:00.001-08:00

प्राज्ञे शास्त्रं स्वयं याति विस्तारं वस्तुशक्तित: ||

अर्थ

पाण्यात पडलेलं तेल; दुष्ट माणसाला कळलेलं लहानसं रहस्य; लायक व्यक्तीला केलेल थोडसं दान आणि हुशार माणसाला सांगितलेलं शास्त्र या गोष्टी अगदी छोट्या असल्या तरी त्या विस्तार पावतात. [पाणी; वाईट व्यक्ती; सत्पात्री केलेले दान; बुद्धिमान माणूस यांच्यामध्ये असणाऱ्या अंगभूत सामर्थ्यामुळे सहवासात आलेल्या गोष्टींचा विस्तार होतो.]

५२९. मनस्वी म्रियते कामं कार्पण्यं न तु गच्छति |

2011-12-13T05:31:00.003-08:00

अपि निर्वाणमायाती नानलो याति शीतताम् ||

अर्थ

मनस्वी [कणखर मनाचा] माणूस [आपल्या ध्येयासाठी] खुशाल मरतो, [कष्ट सोसून अगदी हलाखीच्या परिस्थितीत जातो.] पण लाचारपणा करीत नाही. अग्नि विझून जाईल पण थंड होत नाही.

५२८. उग्रत्वं च मृदुत्वं च समयं वीक्ष्य संश्रयेत् |

2011-12-13T05:31:00.001-08:00

अन्धकारमसंहृत्य नोग्रो भवति भास्कर: ||

अर्थ

काळवेळेचा विचार करून [माणसाने] कठोरपणे किंवा मृदुतेने वागले पाहिजे. सूर्य अंधार नाहीसा करेपर्यंत तीव्रतेने तळपत नाही. [सकाळची किरणे कोवळी असतात.]

५२७. पुण्यस्य फलमिच्छन्ति पुण्यं नेच्छन्ति मानवा: |

2011-12-08T23:02:00.001-08:00

फलं पापस्य नेच्छन्ति पापं कुर्वन्ति नित्यशः ||

अर्थ

पुण्य [कृत्य] करण्याची माणसाची इच्छा नसते त्याला [फक्त] पुण्यकृत्याचे फळ [स्वर्ग; मोठेपणा ] हवा असतो. पापाचं फळ त्यांना नको असतं पण ते नेहमी पाप मात्र करत असतात.

५२६. माधुर्यमक्षरव्यक्ति: पदच्छेदस्तु सुस्वर: |

2011-12-08T05:00:00.001-08:00

धैर्यं लयसामर्थ्यं च षडेते पाठके गुणा: ||

अर्थ

[वाचनात] गोडवा; स्पष्ट उच्चार; सर्व शब्द [नीट] वेगवेगळे [उच्चारणे] धीटपणा; चांगला आवाज आणि लय पकडणं या सहा गोष्टी हे अभिवाचन करणाराचे [मन्त्र म्हणणारा; शिक्षक यांचे] गुण आहेत.

५२५. हरे: पादाहति: श्लाघ्या न श्लाघ्यं खररोहणम् |

2011-12-07T00:35:00.001-08:00

स्पर्धापि विदुषा योग्या न योग्या मूर्खमित्रता ||

अर्थ

सिंहाने लत्ताप्रहार केला तरी स्तुत्य आहे, पण गाढवाच्या पाठीवर बसणे कौतुकास्पद नाही. मूर्खांशी मैत्री करणं बरोबर नाही विद्वानांशी स्पर्धा केली तरी चांगलं आहे.

५२४. निन्दन्तु नीतिनिपुणा यदि वा स्तुवन्तु लक्ष्मी: समाविशतु गच्छतु वा यथेष्टम् |

2011-12-06T21:14:00.001-08:00

अद्यैव वा मरणमस्तु युगान्तरे वा न्याय्यात्पथ: प्रविचलन्ति पदं न धीरा: ||

नीतिशतक राजा भर्तृहरि

अर्थ = वानोत निन्दोत सुनीतिमंत चळो असो वा कमला गृहात | हो मृत्यू आजिची घडो युगांती सन्मार्ग सोडोनी भले न जाती || वामन पण्डित

५२३. गुणा: कुर्वन्ति दूतत्वं दूरेऽपि वसतां सताम् |

2011-12-05T00:44:00.001-08:00

केतकीगन्धमाघ्रातुं स्वयमायान्ति षट्पदा: ||

अर्थ

लांबवर रहात असले तरी सज्जनांचे गुण त्यांची [कीर्ति पसरण्यासाठी] दूताचे काम करतात. [दूर वर असला तरी] केवड्याचा सुगंधाचा आस्वाद घेण्यासाठी भ्रमर स्वतःहून येतात.

५२२. गुरुः पिता गुरुर्माता गुरुरेव परः शिवः ।

2011-12-04T20:55:00.001-08:00

शिवे रुष्टे गुरुस्त्राता गुरौ रुष्टे न कश्चन ||

अर्थ

गुरु म्हणजे आपले आई वडील आहेत, गुरु प्रत्यक्ष शंकर आहे. जरी ईश्वर आपल्यावर रागावला तरी गुरु निश्चितपणे आपले रक्षण करेल. पण गुरु जर आपल्यावर रागावला तर आपले रक्षण साक्षात ईश्वर सुध्दा करु शकणार नाही.

५२१. चातकस्त्रिचतुरान् पय:कणान् याचते जलधरं पिपासया |

2011-12-04T20:50:00.003-08:00

सोऽपि पूरयति विश्वमम्भसा हन्त हन्त महतामुदारताम् ||

अर्थ

तहान लागल्यामुळे चातक पक्षी जल धारण करणाऱ्या [मेघा] कडे दोन - चार पाण्याचे थेंब [अगदी थोड पाणी] मागतो, तरीसुद्धा तो ढग सम्पूर्ण जग पाण्याने भरून टाकतो. अबब! केवढा हा थोर लोकांचा उदारपणा! [चातक पक्षी फक्त ढगातून पडणारे पावसाचे पाणीच पितो अशी कवि कल्पना आहे.]

५२०. शत्रोरपि गुणा ग्राह्या दोषा वाच्या गुरोरपि |

2011-12-04T20:50:00.001-08:00

सर्वथा सर्वयत्नेन पुत्रे शिष्ये हितं वदेत् ||

अर्थ

चांगले गुण जरी शत्रु असला तरी त्याच्या पासून सुद्धा घ्यावे; मोठी माणसं [आपल्यापेक्षा] असली तरी त्यांचे दोष [गोड भाषेत] सांगावेत. आपला शिष्य किंवा मुलगा [अपत्य] हर तऱ्हेने; सगळ्या बाजूंनी प्रयत्न करून त्याच्या कल्याणाचे सांगावे.

५१९. य: पठति लिखति पश्यति परिपृच्छति पण्डितानुपाश्रयते |

2011-12-04T20:49:00.001-08:00

तस्य दिवाकरकिरणै: नलिनीदलमिव विकास्यते बुद्धि: ||

अर्थ

जो वाचन करतो; लिखाण करतो; निरीक्षण करतो; [मनात आलेल्या शंका] विचारतो; ज्ञानी लोकांचा आश्रय घेतो त्याची बुद्धी, सूर्यकिरणांमुळे कमळाच्या पाकळ्या ज्याप्रमाणे विकसित होतात त्याप्रमाणे विकास पावते.

५१८. यच्छक्यं ग्रसितुं ग्रस्यं ग्रस्तं परिणमेच्च यत् |

2011-11-30T21:56:00.001-08:00

हितं च परिणामे यत् तत् अद्यं भूतिमिच्छता ||

अर्थ

समृद्धीची इच्छा करणाऱ्या माणसाने [शक्य गोष्टींपैकी] जेवढा घास [तोंडात मावेल; पकडता येईल] आणि खाल्ला [पळवला] असता पचेल; शेवटी कल्याणकारक होईल तेवढंच खावं [ताब्यात घ्यावं].

५१७. आयाधिको व्ययं कुर्वन् को न याति दरिद्रताम् |

2011-11-30T01:00:00.001-08:00

आयो व्ययाधिको यस्य स धनी न धनी धनी ||

अर्थ

मिळकतीपेक्षा जास्त खर्च करणारा कोण बरे गरीब होत नाही? खर्चापेक्षा जास्त मिळकत असणारा [खरा] श्रीमंत होय [खूप] संपत्ती असून [खर्च अजून जास्ती करणारा] नव्हे.

५१६. यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् |

2011-11-29T20:24:00.001-08:00

तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारमनुगच्छति ||

अर्थ

ज्याप्रमाणे हजारो गाईन्मधून वासरू [आपली] आई मिळवतं, [शोधून काढतं] त्याप्रमाणे प्रारब्ध ते करणाऱ्याच्या पाठोपाठ येत.

५१५. निर्वनो हन्यते व्याघ्र: निर्व्याघ्रं भिद्यते वनम् |

2011-11-28T01:04:00.001-08:00

तस्मात् व्याघ्रो वनं रक्षेत् वनं व्याघ्रं च पालयेत् ||

अर्थ

अरण्यात नसलेला [गावात शिरल्यावर] वाघ मारला जातो. [आणि] ज्या अरण्यात वाघ नाही [तिथली झाडी कसली भीती नसल्यामुळे] तोडली जाते. [तो भाग उजाड होतो म्हणजे खरं तर ] वाघ जंगलाच रक्षण करतो. [म्हणून] वाघ आणि अरण्य यांचे रक्षण करावे.

५१४. य: स्वभावो हि यस्यास्ति स नित्यं दुरतिक्रम: |

2011-11-27T22:03:00.003-08:00

श्वा यदि क्रियते राजा स किं नाश्नात्युपानहम् ||

अर्थ

जो माणसाचा मूळचा स्वभाव असतो त्याच्यावर मात करण [फार] कठीण असतं. कुत्र्याला जरी राजा बनवलं तरी तो चपला चाटणार नाही काय? [तो तसच करेल]

५१३. अनेकसंशयोच्छेदि परोक्षार्थस्य दर्शकम् |

2011-11-27T22:03:00.001-08:00

सर्वस्य लोचनं शास्त्रं यस्य नास्त्यन्ध एव स: ||

अर्थ

दृष्टीआड असणाऱ्या गोष्टी [सुद्धा] दाखवणारा; अनेक शंकांचे निरसन करणारा - शास्त्र हा - सर्वांसाठी डोळाच आहे. जो [ते] शिकला नाही तो आंधळाच होय.

५१२. यौवनं धनसम्पत्ति: प्रभुत्वमविवेकिता |

2011-11-25T01:39:00.001-08:00

एकैकमप्यनर्थाय किमु यत्र चतुष्टयम् ||

अर्थ

तारुण्य; श्रीमंती; सत्ता आणि अविचारीपणा यापैकी एक गोष्ट सुद्धा संकटाला कारणीभूत होते, तर चार ही जेथे असतील तेथे अनर्थ होईल यात काय संशय?

५११. अप्राप्तकालं वचनं बृहस्पतिरपि ब्रुवन् |

2011-11-24T20:43:00.001-08:00

प्राप्नोति बुद्ध्यवज्ञानमपमानं च शाश्वतम् ||

अर्थ

अगदी बृहस्पति असला तरी वेळ आल्याशिवाय बोलला, तर तो बुद्धीचा कमीपणा समजला जातो आणि त्याचा खूप अपमान होतो.

५१०. जिता सभा वस्त्रवता मिष्टाशा गोमता जिता |

2011-11-23T03:40:00.003-08:00

अध्वा जितो यानवता सर्वं शीलवता जितम् |

अर्थ

चांगले कपडे घातलेला माणूस सभेवर छाप पाडतो. ज्याच्याकडे गाई-म्हशी आहे त्याला हवं ते खाता येत. वाहन असणा-या माणसाने रस्त्यावर विजय मिळवलेला असतो [तो मनात येईल तिकडे जाऊ शकतो.] चारित्र्य उत्तम असणाऱ्या माणसाने सगळच जिंकलेल असतं.

५०९. दृष्टं किमपि लोकेऽस्मिन् न निर्दोषं न निर्गुणम् |

2011-11-23T03:40:00.001-08:00

आवृणुध्वमतो दोषान् विवृणुध्वं गुणान् बुधा: ||

अर्थ

हे जाणकार लोकांनो; या जगात एकही गोष्ट [एकही] दोष नसलेली किंवा एक ही गुण नसलेली नसते म्हणून दोष झाका आणि गुणांच वर्णन करा [वाढवा] [सर्वच गोष्टीत काहीनाकाही दोष व काहीतरी गुण असतात तर आहे त्यातलं चांगल बघावं दोष उगाळत बसू नये.]

५०८. निस्स्वं त्यजन्ति गणिका अकल्पं नृपतिं प्रजा: |अधीतविद्या आचार्यमृत्विजो दत्तदक्षिणम् ||

2011-11-21T04:02:00.001-08:00

खगा वीतफलं वृक्षं भुक्त्वा चातिथयो गृहम् | दग्धं मृगास्तथारण्यं जारो भुक्त्वा रतां स्त्रियम् ||

अर्थ

कफल्लक माणसाचा वेश्या त्याग करतात; दुबळ्या राजाचा प्रजा त्याग करते; शिक्षण पूर्ण झाल्यावर [विद्यार्थी] गुरूला सोडून जातात; दक्षिणा मिळाल्यावर यज्ञाचे पुरोहित यजमानाला सोडून जातात; फळे नसलेलं झाड पक्षि सोडून जातात; जेवण झाल्यावर पाहुणे पळतात; प्राणी वणवा पेटलेल अरण्य सोडून जातात आणि जार उपभोग घेऊन बाईला टाकून जातो.

५०७. यथा मधु समादत्ते रक्षन्पुष्पाणि षट्पद: |

2011-11-21T03:49:00.001-08:00

तद्वदर्थान् मनुष्येभ्य आदद्यादविहिंसया ||

अर्थ

ज्याप्रमाणे फुलांना काहीही त्रास न देता भुंगा त्यामधील मध गोळा करतो त्याप्रमाणे [राजाने] प्रजेला त्रास न होईल अशा रीतीने कर घ्यावे.

५०६. किं वाच्यं सूर्यशाशिनो: दारिद्र्यं महतां पुर: |

2011-11-21T00:38:00.003-08:00

दिनरात्रिविभागेन परिधत्तो यदम्बरम् ||

अर्थ

सूर्य आणि चन्द्र यांच्या दळीद्राबद्दल [अजून] काय सांगावे? थोरामोठ्यांच्या समोर दिवस आणि रात्र अस वाटणी करून घेऊन ते दोघ अंबर [ कपडा; आकाश ] वापरतात. [कविनी अम्बर या शब्दावर सुंदर श्लेष केला आहे.]

५०५. तन्तवोऽप्यायता नित्यं तन्तवो बहुला: समा: |

2011-11-21T00:38:00.001-08:00

बहून्बहुत्वादायान्सहन्तीत्युपमा सताम् ||

अर्थ

धागे सूक्ष्म [पातळ, दुर्बल] आणि लांब असून [जर] ते खूप आणि एकाच दिशेने असले तर ते खूप झटके किंवा भार सहन करतात हाच सज्जनाच्या बाबतीत दृष्टांत आहे [सज्जन दुर्बल असताना जर दुसऱ्यांच्या बरोबर एकत्र येऊन काम केल तर अडचणींवर मात करून सफल होतात.]

५०४. लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभ: |

2011-11-21T00:37:00.001-08:00

असत्पुरुषसेवेव दृष्टिर्विफलतां गता || मृच्छकटिक अंक पहिला

अर्थ

रात्रीच्या अंधाराचे विटाने केलेले वर्णन - सर्व शरीराला जणू काही अंधार फासला जातोय; आकाश जणू काही काजळाचा पाऊस पाडतय; दुष्ट माणसाची सेवा जशी वाया जाते त्याप्रमाणे दृष्टि निरुपयोगी झाली आहे.

५०३. शास्त्रानुसारिणी चर्या चित्तज्ञा: पार्श्ववर्तिन: |

2011-11-16T02:14:00.001-08:00

बुद्धिरस्खलितार्थेषु परिपूर्णं रसायनम् ||

अर्थ

[आरोग्य] शास्त्राला अनुसरून आचरण; आजूबाजूची माणसे आपल मन जाणणारी; आपल्याला जे हवं असेल ते मिळवण्यासाठी [योग्य ते करण्याची] बुद्धि या गोष्टी म्हणजे उत्तम रसायन [पौष्टीक अन्न] आहेत.

५०२. अमृतं कल्पयित्वा तु यदन्नं समुपागतम् |

2011-11-14T01:29:00.005-08:00

प्राणाग्निहोत्रविधिना भोज्यं तद्वदघापहम् ||

अर्थ

जे अन्न आपल्यापुढे वाढून आले असेल ते अमृत आहे अशी कल्पना करून प्राण हेच अग्निहोत्र आहे अशा रीतीने [यज्ञाप्रमाणे पावित्र्य राखून] तो जसा पापहरण करतो त्याप्रमाणे हे रोग हारक आहे असे समजून जेवावे.

५०१. अर्थानामर्जने दु:खमर्जितानां च रक्षणे |

2011-11-14T01:29:00.003-08:00

आये दु:खं व्यये दु:खं धिगर्थान् कष्टसंश्रितान् ||

अर्थ

पैसे मिळवताना [माणूस कष्ट पडल्यामुळे] दु:खी होतो मिळवलेली संपत्ती [चोर; नातेवाईक; कररूपाने घेणारे या सगळ्यांपासून ] सांभाळण्याचा त्रास असतो मिळवण्यास दु:ख; खर्च करताना पण वाईट वाटत अशा फक्त त्रासच देणाऱ्या संपत्तीचा धिक्कार असो !

५००. भाषासु मुख्या मधुरा दिव्या गीर्वाणभारती |

2011-11-14T01:29:00.001-08:00

पुष्पाञ्जलिरयं तस्यां रसिकेभ्यो प्रदीयते ||

अर्थ

सर्व भाषांमध्ये संस्कृत भाषा ही महत्वाची; मधुर देवांनी उपयोगात आणलेली भाषा आहे. तिच्यातील [वाङ्मयाच्या ] रसिकांना त्याच भाषेमध्ये [प्रेमाची; सुभाषित रूपी] पुष्पांजली वहात आहोत.

४९९. धनमस्तीति वाणिज्यं भूमिरस्तीति कर्षणम् |

2011-11-11T01:10:00.001-08:00

सेवा न किञ्चिदस्तीति भिक्षा नैव च नैव च ||

अर्थ

[आपल्याकडे] संपत्ती असेल तर [उपजीविकेसाठी] व्यापार करावा; जमीन असेल तर शेती करावी; अस काही नसेल तर नोकरी करावी पण भीक कधीच मागू नये.

४९८. चित्ते प्रसन्ने भुवनं प्रसन्नं चित्ते विषण्णे भुवनं विषण्णम् |

2011-11-10T21:38:00.003-08:00

अतोऽभिलाषो यदि ते सुखे स्यात्‌ चित्तप्रसादे प्रथमं यतस्व ||

अर्थ

आपण [स्वतः; आपल मन] जर आनंदात असेल तर [सगळं] जग आनंदी आहे [असं आपल्याला वाटत] आपण दु:खी असलो तर सगळ जग दु:खी [भासत] म्हणून जर तुला सुख मिळवण्याची इच्छा असेल तर पहिल्यांदा मन समाधानी ठेवण्याचा प्रयत्न कर.

४९७. साहित्यसंगीतकलाविहीन: साक्षात्पशु: पुच्छविषाणहीन: |

2011-11-10T21:38:00.001-08:00

तृणं न खादन्नपि जीवमान: तद् भागधेयं परमं पशूनाम् ||

अर्थ

वाङ्मय; गानकला किंवा इतर दुसरी कोणतीही कला न येणारा [माणूस म्हणजे] शेपूट आणि शिंग नसलेला मूर्तिमंत पशूच होय तो जगतो [पण] गवत खात नाही हे पशूंचे अगदी सुदैवच म्हणायचे.

४९६. दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं पिबेज्जलम् |

2011-11-10T21:37:00.003-08:00

सत्यपूतां वदेत् वाणीं मन:पूतं समाचरेत् ||

अर्थ = [पाय ठेवताना] नजरेने तपासून ठेवावा; पाणी कापडात गाळून प्यावं; बोलताना सत्याने पवित्र अशी वाणी बोलावी; मनाला [पटलं तर] पवित्र वाटेल असच वागावं [ खर तर चूक करत असताना आपलं मन खात असतं तसं झालं तर ति गोष्ट करू नये. मराठीत मात्र चवथा चरण आहे त्याचा अर्थ वाटेल तसे वागणे असा झाला आहे. मुळात संस्कृत श्लोकाचा तसा अर्थ नाही.]

४९५. ददाति प्रतिगृण्हाति गुह्यमाख्याति पृच्छति |

2011-11-10T21:37:00.001-08:00

भुङ्क्ते भोजयते चैव षड् - विधं प्रीतिलक्षणम् ||

अर्थ

प्रेम व्यक्त सहा प्रकारांनी होते. [ज्याच्यावर जीव आहे त्याला काही] देणे; [त्याच्याकडून] घेणे; गुप्त गोष्ट विचारतो आणि [आपल्याबाबतची] सांगतो; [त्याच्याकडे] जेवतो आणि त्याला जेऊ घालतो हे प्रेम असल्याचे लक्षण आहे.

४९४. कुलीनै: सह संपर्कं पण्डितै: सह मित्रताम् |

2011-11-10T21:36:00.003-08:00

ज्ञातिभिश्च समं मेलं कुर्वाणो नावसीदति ||

अर्थ

चांगल्या कुळातील माणसांबरोबर संबंध; विद्वानांशी मैत्री; आपल्या जातभाईशी येण-जाणं असणा-यांचा कधीच नाश होत नाही.

४९३. अनुगन्तुं सतां वर्त्म कृत्स्नं यदि न शक्यते |

2011-11-10T21:36:00.001-08:00

स्वल्पमप्यनुगन्तव्यं मार्गस्थो नावसीदति ||

अर्थ

सज्जनांची वाट चोखाळणं [त्यांच पूर्णपणे अनुकरण करणं] जरी [आपल्याला] शक्य नसेल तरीही थोड का होईना [जेवढ जमेल तेवढ] अनुकरण करावं [तेवढ केल्यानी सुद्धा आपल्या उन्नतीला मदतच होते.] त्या रस्त्याने जाणा-यांचा अध:पात होत नाही.

४९२. अधोऽध: पश्यतः कस्य महिमा नोपजायते |

2011-11-04T03:57:00.002-07:00

उपर्युपरि पश्यन्त: सर्व एव दारिद्रति ||

अर्थ

आपल्यापेक्षा खाली [ज्याच्याकडे कमी आहे त्याच्याकडे] बघत राहिलो तर आपण मोठे [चांगल्या स्थितीत ] आहोत असे वाटते. [पण ] वर वर पहात राहिल्यास [ आपल्यापेक्षा श्रीमंता कडे ] पहात राहिल्यास [माणूस कितीही श्रीमंत असला तरी त्यापेक्षा अधिक श्रीमंत कोणीतरी असतोच त्यामुळे ] सर्वच गरीब आहेत असे वाटू शकते.

४९१. न कामयेऽहं गतिमीश्वारात् परामष्टर्द्धियुक्तामपुनर्भवं वा |

2011-11-04T03:57:00.000-07:00

आर्तिं प्रपद्येऽखिलदेहभाजामन्त:स्थितो येन भवन्त्यदु:खा: || भागवत ९ स्कंध २१ वा अध्याय

रन्तिदेव राजाची परिक्षा घेण्यासाठी ब्रह्मा; विष्णु महेश येतात. खूप दिवसाचा तो उपाशी असताना, [४८ दिवस तो उपाशी आहे] अन्न मिळाल्यावर एक ब्राह्मण येतो. तो खाऊन गेल्यावर, एक वृषल येतो. उरलेल्या मधून तो त्याला अन्न देतो. मग एक हरिजन कुत्री घेऊन येतो. मग पाणीच फक्त उरत ते अंत्यजाला देऊन रन्तिदेव हा श्लोक म्हणतो.

अर्थ

मी परमेश्वराकडे स्वर्गात ऎश्वर्यसंपन्न असे स्थान मिळवण्याची इच्छा किंवा मोक्ष सुद्धा मागत नाही. प्राणिमात्राच्या देहात वास करणाऱ्या आत्म्याचे दु:ख नाहीसे व्हावे म्हणून मी त्याला शरण जातो.

४९०. न त्वहं कामये राज्यं न स्वर्गं नापुनर्भवम् |

2011-11-01T04:10:00.001-07:00

कामये दु:खतप्तानां प्राणिनामार्तिनाशनम् ||

अर्थ

मी राजा बनण्याची इच्छा करीत नाही. मला स्वर्ग सुद्धा नको, [एवढेच काय तर] मोक्ष सुद्धा नको. दु:खाने होरपळलेल्या प्राण्यांचे संकट नाहीस व्हावं एवढीच माझी इच्छा आहे.