भाषासु मुख्या मधुरा दिव्या गीर्वाण भारती।
तस्यां हि काव्यं मधुरं तस्मादपि सुभाषितम्॥

Wednesday, June 10, 2026

१४६६. अहिंसा प्रथमं पुष्पं पुष्पमिंन्द्रियनिग्रहं सर्वभूतदयापुष्पं क्षमापुष्पं विशेषत:।

 १४६६. अहिंसा प्रथमं पुष्पं पुष्पमिंन्द्रियनिग्रहं सर्वभूतदयापुष्पं क्षमापुष्पं विशेषत:।  

ध्यानपुष्पं दानपुष्पं योगपुष्पं तथैव च नित्यमेतानि पुष्पाणि विष्णुं प्रसादयन्ति च ॥


अर्थ :-

"अहिंसा हे पहिले फूल आहे, इंद्रियांवर ताबा (संयम) मिळवणे हे दुसरे फूल आहे, सर्व प्राणिमात्रांवर दया करणे हे तिसरे फूल आहे आणि विशेषतः क्षमाशील असणे (माफ करणे) हे चौथे फूल आहे.

त्याचप्रमाणे ध्यान हे पाचवे, दान हे सहावे आणि योग हे सातवे फूल आहे. या गुणांची (भावांची) फुले भगवान विष्णूंना नित्य (सदा) प्रसन्न करतात."


हिंदी अनुवाद (Hindi Translation)


"अहिंसा पहला फूल है, इंद्रियों पर नियंत्रण रखना दूसरा फूल है, सभी जीवों पर दया करना तीसरा फूल है और विशेष रूप से क्षमा करना (माफ करना) चौथा फूल है।

इसी प्रकार ध्यान पाँचवाँ, दान छठा और योग सातवाँ फूल है। इन सद्गुणों के फूल भगवान विष्णु को नित्य (सदैव) प्रसन्न करते हैं।"

English Translation


"Non-violence (Ahimsa) is the first flower; control over the senses (Indriya-nigraha) is the second; compassion towards all living beings (Daya) is the third; and forgiveness (Kshama) is especially the fourth flower.

Similarly, meditation (Dhyana) is the fifth, charity (Dana) is the sixth, and yoga (union with the divine) is the seventh flower. Offering these eternal flowers daily pleases Lord Vishnu." 


Tuesday, June 9, 2026

१४६५. अश्वत्थमेकं पिचुमन्दमेकं न्यग्रोधमेकं दश चिञ्चिणीकान् ।

१४६५. अश्वत्थमेकं पिचुमन्दमेकं न्यग्रोधमेकं दश चिञ्चिणीकान् ।

कपित्थबिल्वाsमलकत्रयं च पञ्चाम्रमुप्त्वा नरकं न पश्येत् ॥


अर्थ :- 

(माणसाने) एक पिंपळ, एक कडुलिंब, एक वड, दहा चिंचेची झाडे, कवठ,बेल, आवळा अशी तीन झाडे, पाच आम्रवृक्ष लावून त्यांची निगराणी केल्यास तो नरकात जात नाही.


हिंदी अनुवाद (Hindi Translation)

"यदि कोई व्यक्ति एक पीपल, एक नीम, एक बरगद, दस इमली के पेड़, और कैथा (कवठ), बेल तथा आँवला के तीन-तीन पेड़, और पाँच आम के पेड़ लगाकर उनकी देखभाल करता है, तो वह नर्क में नहीं जाता।"

English Translation

"If a person plants and nurtures one peepal, one neem, one banyan, ten tamarind trees, three trees each of wood apple (kaitha), wood apple (bael), and gooseberry (amla), and five mango trees, they do not go to hell."

Sunday, June 7, 2026

१४६३. योगेन चित्तस्य पदेन वाचां मलं शरीरस्य च वैद्यकेन।

१४६३. योगेन चित्तस्य पदेन वाचां मलं शरीरस्य च वैद्यकेन।

योऽपाकरोत्तं प्रवरं मुनीनां पतञ्जलिं प्राञ्जलिरानतोऽस्मि॥


अर्थ :-  ज्यांनी योगाच्या माध्यमातून चित्ताची (मनाची) शुद्धी केली, व्याकरण शास्त्राच्या (पदे) माध्यमातून वाणीतील दोष दूर केले आणि आयुर्वेद शास्त्राच्या (वैद्यक) माध्यमातून शरीरातील रोग/मल दूर केले, अशा मुनींमधील श्रेष्ठ असणाऱ्या पतंजली ऋषींना मी दोन्ही हात जोडून (करांजली जोडून) नमन करतो.


हिंदी अनुवाद 

"जिन्होंने योग के माध्यम से चित्त (मन) की अशुद्धियों को दूर किया, व्याकरण के माध्यम से वाणी के दोषों को मिटाया और आयुर्वेद (वैद्यकशास्त्र) के माध्यम से शरीर के रोगों को नष्ट किया, ऐसे मुनियों में श्रेष्ठ महर्षि पतंजलि को मैं हाथ जोड़कर प्रणाम करता हूँ।"

English Translation

"I bow with folded hands to Patanjali, the most exalted among the sages, who removed the impurities of the mind through Yoga, the defects of speech through Grammar, and the ailments of the body through Medicine (Ayurveda)."

Friday, June 5, 2026

१४६१. पीत्वा रसं तु कटुकं मधुरं समानं माधुर्यमेव जनयेन्मधुमक्षिकाsसौ ।

१४६१. पीत्वा रसं तु कटुकं मधुरं समानं माधुर्यमेव जनयेन्मधुमक्षिकाsसौ । 

सन्तस्तथैव समसज्जनदुर्जनानां श्रुत्वा वच: मधुरसूक्तरसं सृजन्ति॥


अर्थ : - 

ज्या प्रमाणे कडू किंवा गोड कुठलीही चवीचा पदार्थ प्यायला मिळाला तरी मधमाशी त्यापासून मधुर असाच (मध) निर्माण करते अगदी तसेच सज्जन माणूस दुष्ट किंवा सज्जन लोकांच्या (स्वभावाला अनुसरून ते जे काही बोलतील) त्या पासून चांगलाच अर्थ काढतो.


हिंदी अनुवाद (Hindi Translation)

जिस प्रकार मधुमक्खी को चाहे कड़वा पदार्थ पीने को मिले या मीठा, वह उससे मधुर शहद का ही निर्माण करती है; ठीक उसी प्रकार सज्जन व्यक्ति दुष्ट या सज्जन लोगों के (स्वभाव के अनुसार वे जो कुछ भी कहें) विचारों से केवल अच्छा और सकारात्मक अर्थ ही ग्रहण करते हैं।

English Translation

Just as a bee, whether it drinks something bitter or sweet, creates only sweet honey from it; in the exact same way, a noble person extracts only goodness and positive meaning from whatever people—whether wicked or virtuous—say according to their nature.

Thursday, June 4, 2026

१४६०. न राज्यं न राजासीन्न दण्डो न च दाण्डिकः ।

१४६०. न राज्यं न राजासीन्न दण्डो न च दाण्डिकः ।

धर्मेणैव प्रजाः सर्वा रक्षन्ति स्म परस्परम् ॥


अर्थ :- 

हे मूळ संस्कृत सुभाषित महाभारतातील (शांतीपर्व) आहे.

त्या काळात (सत्ययुगात किंवा आदर्श समाजात) कोणतेही राज्य नव्हते आणि कोणीही राजा नव्हता; तसेच कोणालाही शिक्षा (दण्ड) नव्हती आणि शिक्षा देणारा कोणी अधिकारीही (दण्डिक) नव्हता. सर्व प्रजा केवळ 'धर्माच्या' (कर्तव्य आणि नैतिकतेच्या) पालनानेच एकमेकांचे रक्षण करत असत.

हे सुभाषित अशा एका आदर्श आणि प्रगल्भ समाजाचे वर्णन करते, जिथे लोकांमध्ये इतकी उच्च नैतिक मूल्ये आणि कायद्याचे पालन करण्याची स्वयंशिस्त होती की, समाज चालवण्यासाठी कोणत्याही राजाची, पोलिसांची किंवा शासन व्यवस्थेची गरज पडत नव्हती. लोक स्वतःच्या कर्तव्याची जाणीव ठेवून एकमेकांशी गुण्यागोविंदाने वागत असत.


Hindi Translation (हिंदी अनुवाद)

"यह मूल संस्कृत सुभाषित महाभारत के (शांतिपर्व) से है।

उस काल में (सत्ययुग या आदर्श समाज में) न तो कोई राज्य था और न ही कोई राजा था; वैसे ही न तो किसी के लिए दंड (सजा) था और न ही दंड देने वाला कोई अधिकारी (शासक) था। सभी प्रजा केवल 'धर्म' (कर्तव्य और नैतिकता) का पालन करते हुए परस्पर (एक-दूसरे की) रक्षा करती थी।

यह सुभाषित एक ऐसे आदर्श और परिपक्व समाज का वर्णन करता है, जहाँ लोगों में इतने उच्च नैतिक मूल्य और कानून का पालन करने का आत्म-अनुशासन (स्वयंशिस्त) था कि समाज चलाने के लिए किसी राजा, पुलिस या शासन व्यवस्था की आवश्यकता ही नहीं पड़ती थी। लोग अपने कर्तव्य को समझते हुए आपस में मिल-जुलकर (प्रेमपूर्वक) रहते थे।"


English Translation (अंग्रेजी अनुवाद)

"This original Sanskrit subhashita (wise saying) is from the Mahabharata (Shanti Parva).

In that era (the golden age or an ideal society), there was neither a kingdom nor a king; likewise, there was no punishment (Danda) nor any authority (Dandika) to inflict punishment. All citizens protected each other solely through the practice of 'Dharma' (righteousness, duty, and morality).

This subhashita describes an ideal and evolved society, where people possessed such high moral values and self-discipline to follow rules that there was no need for a king, police, or governance system to run the society. Being mindful of their duties, people lived together in perfect harmony and goodwill."