भाषासु मुख्या मधुरा दिव्या गीर्वाण भारती।
तस्यां हि काव्यं मधुरं तस्मादपि सुभाषितम्॥

Friday, July 17, 2026

१४९६. मलोत्सर्गं गजेन्द्रस्य मूर्ध्नि काक: करोति चेत् ।

१४९६. मलोत्सर्गं गजेन्द्रस्य मूर्ध्नि काक: करोति चेत् । 

कुलानुरूपं तत्तस्य यो गजो गज एव स: ॥


अर्थ :- हत्तीच्या गंडस्थळावर कावळ्याने विष्ठा केली तर ते त्याच्या मगदुराप्रमाणे वागणे आहे.( त्यामुळे हत्तीच्या महानतेवर काहीही परिणाम होत नाही) हत्ती हा महत्त्वाचाच असत. (मूर्ख माणसाच्या वर्तनावरून थोरांचे मोठेपण ठरत नसते.


हिंदी अनुवाद

यदि हाथी के मस्तक (गंडस्थल) पर कौआ बीट (विष्ठा) कर दे, तो यह कौए की अपनी औकात (क्षमता) के अनुसार व्यवहार है। (इससे हाथी की महानता पर कोई प्रभाव नहीं पड़ता) हाथी हमेशा महत्वपूर्ण ही रहता है। (अर्थात, मूर्ख व्यक्ति के व्यवहार से महापुरुषों का बड़प्पन कम नहीं होता।)

English Translation

If a crow defecates on an elephant's temple, it is merely acting according to its own low capacity. (This does not affect the elephant's greatness at all) The elephant always remains majestic and important. (Likewise, the greatness of noble people is never diminished by the behavior of fools.)

Thursday, July 16, 2026

१४९५. अशेषवाग्जाड्यतमोपहन्त्री नवं नवं स्पष्टसुवाक्यदायिनी ।

१४९५. अशेषवाग्जाड्यतमोपहन्त्री नवं नवं स्पष्टसुवाक्यदायिनी । 

ममेह जिह्वाग्रसुरङ्गनर्तकी भव प्रसन्ना वदने मम श्री:॥


अर्थ :- हे (ज्ञान) लक्ष्मी, शास्त्रांच्या बाबतीतील सर्व अज्ञान रूपी अंधार नाहीसा करणाऱ्या विद्यादेवी, सुंदर अशा नवनवीन अशा रचना करण्याची स्फूर्ती देणारी, अशा विद्यादेवी, माझ्या वर प्रसन्न होऊन तू माझ्या जिभेच्या टोकावर नर्तन कर.(मला नवनवीन काव्य स्फुरण होवो).


हिंदी अनुवाद

हे (ज्ञान) लक्ष्मी, शास्त्रों के विषय में सभी अज्ञान रूपी अंधकार को नष्ट करने वाली विद्यादेवी, सुंदर और नवीन रचनाएँ करने की स्फूर्ति (प्रेरणा) देने वाली विद्यादेवी, मुझ पर प्रसन्न होकर तुम मेरी जीभ के अग्रभाग (नोक) पर नृत्य करो। (ताकि मुझे नवीन काव्यों की प्रेरणा मिलती रहे।)

English Translation

O Goddess of Knowledge (Gyan Lakshmi), who destroys all the darkness of ignorance regarding the scriptures; O Goddess of Learning, who inspires the creation of beautiful and novel compositions—be pleased with me and dance upon the tip of my tongue. (May I be blessed with the inspiration to create new poetry.)

Wednesday, July 15, 2026

१४९४. न देवाय न धर्माय न बन्धुभ्य:न चार्थिने ।

१४९४. न देवाय न धर्माय न बन्धुभ्य:न चार्थिने । 

कृपणस्यार्जितं वित्तं ह्रीयते खलु तस्करै:॥


अर्थ :- कंजूस माणसाची संपत्ती नातेवाईक, गरजू लोक, देव धर्म यांच्यासाठी उपयुक्त ठरत नाही. कंजूस माणसाने  मिळवलेले धन चोर चोरून नेतात.


हिंदी अनुवाद

कंजूस व्यक्ति की संपत्ति रिश्तेदारों, जरूरतमंद लोगों या भगवान और धर्म के काम नहीं आती। कंजूस इंसान द्वारा कमाया गया धन चोर चुराकर ले जाते हैं।

English Translation

The wealth of a miser is of no use to relatives, the needy, or for divine and religious purposes. The money accumulated by a miser is ultimately stolen away by thieves.

Tuesday, July 14, 2026

१४९३. विषदिग्धस्य बाणस्य दन्तस्य चलितस्य च ।

१४९३. विषदिग्धस्य बाणस्य दन्तस्य चलितस्य च । 

अमात्यस्य च दुष्टस्य मूलादुद्धरणं सुखम् ॥


अर्थ :- विषारी बाण, हलायला लागलेला दात आणि दुष्ट मंत्री या सर्व गोष्टींच अगदी मु‌ळापासून उच्चाटन केले पाहिजे.(वर वर उपाय केल्यास दुप्पट त्रास होईल.)


हिंदी अनुवाद

विषैला बाण, हिलता हुआ दाँत और दुष्ट मंत्री—इन सभी चीज़ों का जड़ से ही उन्मूलन (नाश) कर देना चाहिए। (क्योंकि केवल ऊपर-ऊपर से उपाय करने पर इनसे दुगना कष्ट होगा।)

 

English Translation

A poisoned arrow, a loose tooth, and a wicked minister—all of these must be eradicated completely from their very roots. (For applying superficial remedies will only cause double the pain.)

Friday, July 10, 2026

१४९२. दृढतरगलकनिबन्ध: कूपनिपातोsपि कलश , ते धन्य:।

१४९२. दृढतरगलकनिबन्ध: कूपनिपातोsपि कलश , ते धन्य:। 

यज्जीवनदानैस्त्वं तर्षामर्षं नृणां हरसि ॥


अर्थ :- हे कळशी, जरी विहिरी मध्ये तुझा अध:पात झाला असला , तुझ्या गळ्यात पक्का फास आवळलेला असला तरी तू कृतकृत्य आहेस. कारण की जीवन (पाणी)दान करून तू लोकांची तहान भागवतेस.


हिंदी अनुवाद

हे कलश (घड़े), भले ही कुएँ में तेरा पतन (पतन/गिरना) हुआ हो, और तेरे गले में पक्का फंदा कसा हुआ हो, फिर भी तू कृतकृत्य (धन्य) है। क्योंकि जीवन (पानी) का दान देकर तू लोगों की प्यास बुझाता है।

English Translation

O pitcher, even though you have fallen into the well and a tight noose is fastened around your neck, you are still fulfilled and blessed. For by donating life (water), you quench the thirst of the people.

Wednesday, July 8, 2026

१४९१. परीक्ष्य सत्कुलं विद्यां शीलं शौर्यं सुरूपताम्।

१४९१. परीक्ष्य सत्कुलं विद्यां शीलं शौर्यं सुरूपताम्। 

विधिर्ददाति निपुण: कन्यामिव दरिद्रताम् ॥


अर्थ :- ब्रह्मदेव, शिक्षण, चारित्र्य, पराक्रम, देखणेपण या गोष्टी (नीट) पारखून मगच, (वधु पित्याने) मुलगी द्यावी तसे (सत्पात्र व्यक्तीलाच) गरिबी बहाल करतो.


हिंदी अनुवाद

ब्रह्मा जी (विधाता) कुल, शिक्षा, चरित्र, पराक्रम और सुंदरता को (अच्छी तरह) परखकर ही, जैसे (वधू का पिता अपनी) बेटी सौंपता है, वैसे ही (सत्पात्र/योग्य व्यक्ति को) गरीबी प्रदान करते हैं।

English Translation

Just as a bride's father hands over his daughter only after thoroughly examining the lineage, education, character, valor, and good looks (of the groom), Brahma (the Creator) likewise bestows poverty only upon a deserving person.

Tuesday, July 7, 2026

१४९०. किं कुलेन विशालेन विद्याहीनेन देहिना ।

१४९०. किं कुलेन विशालेन विद्याहीनेन देहिना । 

दुष्कुलं चापि विदुषा देवैरपि  सुपूज्यते ॥


अर्थ :- थोर घराण्यात जन्म झाला तरी अशिक्षित असल्यास थोर घराण्याचा काय उपयोग? विद्वान असेल तर हलक्या घराण्यातील माणसांचा देव सुद्धा मान ठेवतात.


हिंदी अनुवाद

उच्च घराने (बड़े कुल) में जन्म लेने के बाद भी यदि कोई अशिक्षित (मूर्ख) हो, तो उस उच्च घराने का क्या लाभ? इसके विपरीत, यदि कोई व्यक्ति विद्वान है, तो भले ही वह छोटे या साधारण घराने का हो, देवता भी उसका सम्मान करते हैं।

English Translation

What is the use of being born into a noble or prestigious family if one remains uneducated? On the other hand, if a person is wise and learned, even the gods respect them, regardless of their humble origins.