१४६९. अस्ति जलं जलराशौ, क्षारं तत्‌ किं विधीयते तेन?

१४६९. अस्ति जलं जलराशौ, क्षारं तत्‌ किं विधीयते तेन?

लघुरपि वरं स कूपो, यत्राऽऽकण्ठं जनः पिबति॥

अर्थ :-

समुद्रामध्ये अथांग पाणी असते, पण ते खारे (खारट) असते; मग त्याचा काय उपयोग? त्यापेक्षा तो लहान विहीर (कूप) कितीतरी पटीने श्रेष्ठ आहे, जिथे जाऊन लोक तृप्त होईपर्यंत (गळ्यापर्यंत) पाणी पितात.

सुभाषितातून मिळणारा संदेश 

या सुभाषिताचा खोल अर्थ असा आहे की, एखाद्या व्यक्तीकडे खूप जास्त संपत्ती, पैसा किंवा ज्ञान असूनही जर ते इतरांच्या उपयोगाला येत नसेल, तर त्याचा काहीच फायदा नाही (जसे समुद्राचे खारे पाणी). याउलट, एखाद्याकडे कमी साधनसामग्री किंवा संपत्ती असली, तरी तो जर इतरांचे दुःख दूर करत असेल आणि लोकांच्या उपयोगी पडत असेल, तर ती व्यक्ती समाजात श्रेष्ठ ठरते (जसे विहिरीचे गोड पाणी).

हिन्दी अनुवाद 

"समुद्र में अपार जल होता है, परंतु वह खारा होता है; फिर उस जल का क्या लाभ? उससे तो वह छोटा सा कुआँ कहीं बेहतर है, जहाँ जाकर लोग तृप्त होने तक (कंठ तक) पानी पीते हैं।"

English Translation

"There is vast amount of water in the ocean, but it is salty; what is the use of it? Even a small well is much better than that, where people can drink water to their heart's content (up to their throat)."

१४६८. पिता रत्नाकरो यस्य ल‌क्ष्मी: यस्य सहोदरी ।

१४६८. पिता रत्नाकरो यस्य ल‌क्ष्मी: यस्य सहोदरी । 

शङ्खो भ्रमति भिक्षायै फलं कर्मानुसारत:॥

अर्थ :- 

अमृत मिळवण्यासाठी देवदानवांनी समुद्रमंथन केले, त्यामधून निघालेल्या शंखा बद्दल हा श्लोक आहे.

रत्नांची खाण असणारा (समुद्र) ज्याचा पिता आहे, (साक्षात) लक्ष्मी ज्याची सख्खी बहिण आहे असा शंख भिक मागण्यांसाठी दारोदार भटकतो. (पूर्वी व वाईट) काम केल्यामुळे त्याचा परिणाम त्याला भोगावा लागतो आहे.

हिंदी अनुवाद 

अमृत प्राप्त करने के लिए देवताओं और दानवों ने समुद्र मंथन किया था, यह श्लोक उसी मंथन से निकले शंख के बारे में है। 

रत्नों की खान (समुद्र) जिसके पिता हैं, और (साक्षात) लक्ष्मी जिसकी सगी बहन हैं, ऐसा शंख भीख मांगने के लिए दर-दर भटकता है। (पूर्व में किए गए बुरे) कर्मों के कारण उसे यह परिणाम भुगतना पड़ रहा है।

English Translation

The gods and demons churned the ocean (Samudra Manthan) to obtain the nectar of immortality (Amrit), and this verse is about the conch shell (Shankha) that emerged from it. 

Even though the ocean, which is a treasure trove of gems, is its father, and Goddess Lakshmi herself is its real sister, this conch shell wanders from door to door begging for alms. It is suffering this consequence due to its past bad deeds.

 १४६७. धूमायन्ते व्यपेतानि ज्वलन्ति सहितानि च। 

धृतराष्ट्रोल्मुकानीव ज्ञातयो भरतर्षभ॥

अर्थ :-

हे भरत कुलातील श्रेष्ठ अशा धृतराष्ट्रा ,जसं जळकी लाकडे लांब ठेवली तर ( सगळीकडे) धूर पसरतो आणि जवळ ठेवली तर आपल्याला (त्यांच्या धगी मुळे) भाजते, तसं घराण्यातील गोता मुळे होते.

(अर्थात: जेव्हा नातेवाईक वेगळे होतात तेव्हा ते शक्तीहीन होतात आणि फक्त धुसफूस करत राहतात, पण जेव्हा ते एकत्र येतात तेव्हा ते प्रचंड शक्तिशाली बनतात.)

Hindi Translation

"हे भरतश्रेष्ठ! धृतराष्ट्र (एक प्रकार की लकड़ी या कोयले) की कड़ियों के समान, यदि संबंधी लोग अलग-अलग रहते हैं तो केवल धुआं देते हैं, और यदि वे एक साथ मिल जाते हैं तो (अग्नि की भांति) जल उठते हैं अर्थात् शक्तिशाली बन जाते हैं।" (भावार्थ: अपनों से अलग होकर व्यक्ति कमजोर पड़ जाता है और केवल सुलगता रहता है, लेकिन अपनों के साथ मिलकर वह अत्यंत तेजस्वी और बलवान हो जाता है।)

English Translation

"O best of the Bharata race! Kinsmen are like firebrands (pieces of wood); when separated, they only smolder (produce smoke), but when brought together, they blaze fiercely." (Meaning: Unity is strength. When relatives or family members stand divided, they lose their power and suffer; however, when they stand united, they become highly powerful and radiant.)

१४६६. अहिंसा प्रथमं पुष्पं पुष्पमिंन्द्रियनिग्रहं सर्वभूतदयापुष्पं क्षमापुष्पं विशेषत:।

 १४६६. अहिंसा प्रथमं पुष्पं पुष्पमिंन्द्रियनिग्रहं सर्वभूतदयापुष्पं क्षमापुष्पं विशेषत:।  

ध्यानपुष्पं दानपुष्पं योगपुष्पं तथैव च नित्यमेतानि पुष्पाणि विष्णुं प्रसादयन्ति च ॥

अर्थ :-

"अहिंसा हे पहिले फूल आहे, इंद्रियांवर ताबा (संयम) मिळवणे हे दुसरे फूल आहे, सर्व प्राणिमात्रांवर दया करणे हे तिसरे फूल आहे आणि विशेषतः क्षमाशील असणे (माफ करणे) हे चौथे फूल आहे.

त्याचप्रमाणे ध्यान हे पाचवे, दान हे सहावे आणि योग हे सातवे फूल आहे. या गुणांची (भावांची) फुले भगवान विष्णूंना नित्य (सदा) प्रसन्न करतात."

हिंदी अनुवाद (Hindi Translation)

"अहिंसा पहला फूल है, इंद्रियों पर नियंत्रण रखना दूसरा फूल है, सभी जीवों पर दया करना तीसरा फूल है और विशेष रूप से क्षमा करना (माफ करना) चौथा फूल है।

इसी प्रकार ध्यान पाँचवाँ, दान छठा और योग सातवाँ फूल है। इन सद्गुणों के फूल भगवान विष्णु को नित्य (सदैव) प्रसन्न करते हैं।"

English Translation

"Non-violence (Ahimsa) is the first flower; control over the senses (Indriya-nigraha) is the second; compassion towards all living beings (Daya) is the third; and forgiveness (Kshama) is especially the fourth flower.

Similarly, meditation (Dhyana) is the fifth, charity (Dana) is the sixth, and yoga (union with the divine) is the seventh flower. Offering these eternal flowers daily pleases Lord Vishnu." 

१४६५. अश्वत्थमेकं पिचुमन्दमेकं न्यग्रोधमेकं दश चिञ्चिणीकान् ।

१४६५. अश्वत्थमेकं पिचुमन्दमेकं न्यग्रोधमेकं दश चिञ्चिणीकान् ।

कपित्थबिल्वाsमलकत्रयं च पञ्चाम्रमुप्त्वा नरकं न पश्येत् ॥

अर्थ :- 

(माणसाने) एक पिंपळ, एक कडुलिंब, एक वड, दहा चिंचेची झाडे, कवठ,बेल, आवळा अशी तीन झाडे, पाच आम्रवृक्ष लावून त्यांची निगराणी केल्यास तो नरकात जात नाही.

हिंदी अनुवाद (Hindi Translation)

"यदि कोई व्यक्ति एक पीपल, एक नीम, एक बरगद, दस इमली के पेड़, और कैथा (कवठ), बेल तथा आँवला के तीन-तीन पेड़, और पाँच आम के पेड़ लगाकर उनकी देखभाल करता है, तो वह नर्क में नहीं जाता।"

English Translation

"If a person plants and nurtures one peepal, one neem, one banyan, ten tamarind trees, three trees each of wood apple (kaitha), wood apple (bael), and gooseberry (amla), and five mango trees, they do not go to hell."

१४६४. गुणवज्जनसंसर्गाद् याति स्वल्पोऽपि गौरवम् ।

१४६३. योगेन चित्तस्य पदेन वाचां मलं शरीरस्य च वैद्यकेन।

१४६३. योगेन चित्तस्य पदेन वाचां मलं शरीरस्य च वैद्यकेन।

योऽपाकरोत्तं प्रवरं मुनीनां पतञ्जलिं प्राञ्जलिरानतोऽस्मि॥

अर्थ :-  ज्यांनी योगाच्या माध्यमातून चित्ताची (मनाची) शुद्धी केली, व्याकरण शास्त्राच्या (पदे) माध्यमातून वाणीतील दोष दूर केले आणि आयुर्वेद शास्त्राच्या (वैद्यक) माध्यमातून शरीरातील रोग/मल दूर केले, अशा मुनींमधील श्रेष्ठ असणाऱ्या पतंजली ऋषींना मी दोन्ही हात जोडून (करांजली जोडून) नमन करतो.

हिंदी अनुवाद 

"जिन्होंने योग के माध्यम से चित्त (मन) की अशुद्धियों को दूर किया, व्याकरण के माध्यम से वाणी के दोषों को मिटाया और आयुर्वेद (वैद्यकशास्त्र) के माध्यम से शरीर के रोगों को नष्ट किया, ऐसे मुनियों में श्रेष्ठ महर्षि पतंजलि को मैं हाथ जोड़कर प्रणाम करता हूँ।"

English Translation

"I bow with folded hands to Patanjali, the most exalted among the sages, who removed the impurities of the mind through Yoga, the defects of speech through Grammar, and the ailments of the body through Medicine (Ayurveda)."