भाषासु मुख्या मधुरा दिव्या गीर्वाण भारती।
तस्यां हि काव्यं मधुरं तस्मादपि सुभाषितम्॥

Tuesday, June 30, 2026

१४८५. अर्धकायं महावीर्यं चन्द्रादित्यविमर्दनम्।

१४८५. अर्धकायं महावीर्यं चन्द्रादित्यविमर्दनम्।

सिंहिकागर्भसम्भूतं तं राहुं प्रणमाम्यहम्॥


अर्थ :- 

ज्यांचे शरीर अर्धे आहे, जे अत्यंत पराक्रमी (महावीर) आहेत, जे सूर्य आणि चंद्रालाही ग्रासून टाकतात (ग्रहण लावतात), आणि ज्यांचा जन्म सिंहिकेच्या गर्भातून झाला आहे, त्या राहू ग्रहाला मी वंदन करतो.


हिंदी अनुवाद

जिनका शरीर आधा है, जो अत्यंत पराक्रमी हैं, जो सूर्य और चंद्रमा का भी मर्दन करते हैं (उन्हें ग्रहण लगाते हैं), और जिनका जन्म सिंहिका के गर्भ से हुआ है, उन राहु ग्रह को मैं प्रणाम करता हूँ।

English Translation

I bow to Rahu, who has only half a body, who possesses immense valour, who eclipses (oppresses) both the Sun and the Moon, and who was born from the womb of Simhika.

Monday, June 29, 2026

१४८४. नीलाञ्जनसमाभासं रविपुत्रं यमाग्रजम्।

१४८४. नीलाञ्जनसमाभासं रविपुत्रं यमाग्रजम्।

छायामार्तण्डसम्भूतं तं नमामि शनैश्चरम्॥


अर्थ :- काजळासारखी किंवा नीलम मण्यासारखी गडद निळी कांती असणाऱ्या, सूर्यपुत्र आणि यमराजांचे मोठे बंधू असणाऱ्या, सूर्यदेव आणि त्यांची पत्नी छाया यांचे पुत्र असणाऱ्या, त्या मंदगतीने चालणाऱ्या शनिदेवांना मी वंदन करतो.

हिंदी अनुवाद

काजल या नीलमणि के समान गहरे नीले रंग की कांति वाले, सूर्यदेव के पुत्र और यमराज के बड़े भाई, तथा माता छाया और सूर्यदेव से उत्पन्न, उन मंद गति से चलने वाले शनिदेव को मैं प्रणाम करता हूँ।

English Translation

I bow to Shani (Saturn), who possesses a dark blue radiance like blue collyrium (or blue sapphire), who is the son of the Sun god and the elder brother of Yama, who was born to Chhaya and Martanda (the Sun), and who moves slowly.

Sunday, June 28, 2026

१४८३. हिमकुन्दमृणालाभं दैत्यानां परमं गुरुम्।

१४८३. हिमकुन्दमृणालाभं दैत्यानां परमं गुरुम्।

सर्वशास्त्रप्रवक्तारं भार्गवं प्रणमाम्यहम्॥


अर्थ :- बर्फ, कुंदाचे फूल आणि कमळाच्या देठाप्रमाणे शुभ्र (पांढरी) कांती असणाऱ्या, दैत्यांचे (राक्षसांचे) श्रेष्ठ गुरु असणाऱ्या आणि सर्व शास्त्रांचे उत्तम ज्ञान देणाऱ्या (प्रवक्ता असणाऱ्या), त्या भृगुपुत्र शुक्राचार्यांना मी वंदन करतो.

हिंदी अनुवाद

बर्फ, कुंद के फूल और कमल की डंडी के समान श्वेत (सफेद) कांति वाले, दैत्यों के परम गुरु और सभी शास्त्रों के ज्ञाता (प्रवक्ता), उन भृगुपुत्र शुक्राचार्य को मैं प्रणाम करता हूँ।

English Translation

"I bow to Shukracharya (Venus), the son of Bhrigu, who possesses a white radiance like snow, the kunda flower, and the lotus stalk; who is the supreme guru of the demons, and the exponent of all scriptures.

Saturday, June 27, 2026

१४८२. देवानाञ्च ऋषीणां च गुरुं काञ्चनसन्निभम्।

१४८२. देवानाञ्च ऋषीणां च गुरुं काञ्चनसन्निभम्।

बुद्धिभूतं त्रिलोकेशं तं नमामि बृहस्पतिम्


अर्थ :- देव आणि ऋषींचे गुरु असणाऱ्या, सुवर्णासारखी (सोन्यासारखी) कांती (तेज) असणाऱ्या, बुद्धीचे मूर्तिमंत रूप आणि तिन्ही लोकांचे स्वामी असणाऱ्या, त्या भगवान बृहस्पतींना (गुरु ग्रहाला) मी वंदन करतो.


हिंदी अनुवाद

देवताओं और ऋषियों के गुरु, सुवर्ण (सोने) के समान कांति (चमक) वाले, बुद्धि के प्रतीक और तीनों लोकों के स्वामी, उन भगवान बृहस्पति को मैं प्रणाम करता हूँ।

English Translation

I bow to Lord Brihaspati (Jupiter), who is the preceptor (Guru) of the Gods and sages, who shines with a golden complexion, who is the embodiment of intellect, and the lord of the three worlds.

Friday, June 26, 2026

१४८१. व्याधेस्तत्वपरिज्ञानं वेदनायाश्च निग्रह:।

१४८१. व्याधेस्तत्वपरिज्ञानं वेदनायाश्च निग्रह:। 

एतद्वैद्यस्य वैद्यत्वं न वैद्य: प्रभुरायुष:॥


अर्थ :- रोगाचे अचूक ज्ञान करून देणे, रुग्णांच्या वेदना दूर करणे या गोष्टी वैद्य करतो. तो माणसाच्या आयुष्याचा स्वामी नाही. (अमर करू शकत नाही).

हा विचार वैद्यकीय क्षेत्राची मर्यादा आणि वास्तव स्पष्ट करतो. डॉक्टर किंवा वैद्य हे रोगाचे निवारण करण्याचे माध्यम आहेत, पण जीवन-मरणावर अंतिम नियंत्रण निसर्गाचे किंवा काळाचेच असते.


हिंदी अनुवाद

रोग की सटीक पहचान करना और रोगी की पीड़ा (दर्द) को दूर करना, यही वैद्य (डॉक्टर) का काम है। वह मनुष्य के जीवन का स्वामी नहीं है (अर्थात वह किसी को अमर नहीं बना सकता)।

English Translation

A physician's role is to accurately diagnose the disease and relieve the patient's pain. He is not the master of human life (meaning, he cannot make someone immortal).

Thursday, June 25, 2026

१४८०. नीरक्षीरविवेके हंस आलस्यम् त्वम् एव तनुषे चेत्।

१४८०. नीरक्षीरविवेके हंस आलस्यम् त्वम् एव तनुषे चेत्।

विश्वस्मिन् अधुना अन्य: कुलव्रतं पालयिष्यति क:॥


अर्थ :- हे हंसा, दूध आणि पाणी वेगळे करण्याच्या तुझ्या कौशल्यात (विवेकबुद्धीत) जर तूच आळस केलास, तर मग या संपूर्ण जगात आपल्या कुळाचे व्रत (कर्तव्य) दुसरा कोण पाळणार?


हिंदी अनुवाद

हे हंस! यदि दूध और पानी को अलग-अलग करने के अपने कौशल (विवेक) में तुम ही आलस्य करोगे, तो फिर इस संपूर्ण संसार में अपने कुल के व्रत (कर्तव्य) का पालन दूसरा कौन करेगा?

English Translation

O Swan! If you yourself show laziness in your skill (wisdom) of separating milk from water, then who else in this entire world will fulfill the sacred vow (duty) of their lineage?

Tuesday, June 23, 2026

१४७९. धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षितः।

१४७९. धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षितः।

तस्माद्धर्मो न हन्तव्यो मा नो धर्मो हतोऽवधीत्।।


अर्थ :- (आपण) जर नीति युक्त, हा खरेपणाने योग्य असे वर्तन केले तर ती धर्माची वागणूक तर तिच्यामुळे आपले रक्षण होते, आपण चुकीचे वर्तन केले तर त्या मुळे आपला नाश होतो. म्हणून आपण न्याय्य वर्तन करावे. वाईट आचरणाने स्वतः चा नाश करू नये.


हिंदी अनुवाद

यदि हम नीतिपूर्ण और ईमानदारी से युक्त उचित व्यवहार करते हैं, तो वही धर्म का आचरण है और उससे हमारी रक्षा होती है। इसके विपरीत, यदि हम गलत आचरण करते हैं, तो उससे हमारा विनाश होता है। इसलिए हमें हमेशा न्यायसंगत व्यवहार करना चाहिए। बुरे आचरण से स्वयं का नाश नहीं करना चाहिए।

English Translation

If we conduct ourselves righteously, with integrity and honesty, it is considered the practice of Dharma, and it protects us. Conversely, if we behave wrongfully, it leads to our own destruction. Therefore, we must always act justly and ensure we do not ruin ourselves through bad conduct.