१४७२. श्री घोरकष्टोद्धरण स्तोत्रम् - श्री वासुदेवानंद सरस्वती (टेंबे स्वामी) कृत

१४७२. श्री घोरकष्टोद्धरण स्तोत्रम् - श्री वासुदेवानंद सरस्वती (टेंबे स्वामी) कृत

https://sanskritstotre.blogspot.com/2026/06/blog-post.html

१४७१. वेश्या रागवती सदा तदनुगा षड्‌भिरसैर्भोजनं,

१४७१. वेश्या रागवती सदा तदनुगा षड्‌भिरसैर्भोजनं,

शुभ्रं धाम मनोहरं वपुरहो! नव्यो वयः संगमः।

कालोऽयं जलदाविलस्तदपि यः कामं जिगायाऽऽदरात्,

तं वन्दे युवतिप्रबोधकुशलं श्रीस्थूलभद्रं मुनिम्॥

अर्थ :- 

जिच्या महालात वेश्या (कोशा) नेहमी प्रेमाने अनुरक्त असायची, जिथे तिचे सेवक सतत सेवेसाठी तत्पर असायचे, जिथे रोज षड्रसांनी (सहा चवींनी) युक्त उत्तम भोजन मिळायचे, जिथे राहण्यासाठी शुभ्र, सुंदर आणि मनमोहक महाल होता, जिचे शरीर अत्यंत लावण्यमय होते आणि तारुण्याचा नवा बहर (नव्य वय) व सुंदर समागम उपलब्ध होता; त्यात भर म्हणून पावसाळ्याचे (मेघांचे) रोमँटिक वातावरण होते – अशा सर्व प्रकारच्या कामोत्तेजक परिस्थितीतही, ज्यांनी आपल्या वासनेवर आणि कामावर आदरपूर्वक (दृढतेने) विजय मिळवला; आणि त्या तरुण स्त्रीला (वेश्येला) देखील सन्मार्गाचा बोध देण्यात जे कुशल ठरले, अशा त्या 'श्री स्थूलभद्र मुनींना' मी वंदन करतो.

हे सुभाषित जैन परंपरेतील एक महान आणि परम प्रतापी मुनी श्री स्थूलभद्र यांच्या अलौकिक आत्मसंयमाची आणि ब्रह्मचर्याची स्तुती करणारे आहे.

पार्श्वभूमी: दीक्षा घेण्यापूर्वी स्थूलभद्र हे 'कोशा' नावाच्या रूपवान वेश्येच्या प्रेमात होते आणि १२ वर्षे तिच्या महालात राहिले होते. दीक्षा घेतल्यानंतर, आपल्या आत्मसंयमाची परीक्षा घेण्यासाठी त्यांनी चातुर्मासाचे चार महिने त्याच वेश्येच्या महालात घालवण्याचा कठीण निश्चय केला. भोग आणि विलासाचे सर्वच साधन समोर असूनही, त्यांनी आपल्या वासनेवर पूर्ण विजय मिळवला आणि कोशा वेश्येलाही अध्यात्माचा मार्ग दाखवला.

हिन्दी अनुवाद

जहाँ वेश्या (कोशा) सदा प्रेम से आसक्त रहती थी, उसके सेवक हर पल सेवा में तत्पर रहते थे, जहाँ प्रतिदिन छह रसों से युक्त स्वादिष्ट भोजन मिलता था, जहाँ रहने के लिए श्वेत, सुंदर और मनभावन महल था, जिसका शरीर अत्यंत लावण्यमयी था और युवावस्था का नया मिलन सुलभ था; और तो और, जब बादलों से घिरा वर्षा ऋतु का कामोत्तेजक समय था – ऐसी विकट परिस्थितियों में भी जिन्होंने अपनी वासना और कामदेव पर अत्यंत आदरपूर्वक (दृढ़ता से) विजय प्राप्त की; तथा उस युवती (वेश्या) को भी सन्मार्ग का बोध कराने में जो कुशल सिद्ध हुए, उन 'श्री स्थूलभद्र मुनि' को मैं वंदन करता हूँ।

English Translation

Where the courtesan (Kosha) was always affectionately attached, her attendants were ever-ready to serve, where food rich in all six tastes (delicacies) was served daily, where there was a brilliant, beautiful, and captivating palace to reside, and an exquisite body with the fresh bloom of youth available for union; and above all, it was the rainy season cloudy and romantic – even in such a deeply enticing environment, the one who respectfully and firmly conquered all lust (desire), and who was skilled in awakening (guiding to the right path) that young woman; to that great sage 'Shri Sthulabhadra Muni', I bow down.

१४७०. अनया रत्नसमृद्ध्या, सागर ! किं स्फुरसि बहुललहरिभि: ।

१४७०. अनया रत्नसमृद्ध्या, सागर ! किं स्फुरसि बहुललहरिभि: ।

तव वल्लभा वराक्यो, वहन्ति वर्षास्वपि जलानि ॥

अर्थ : हे समुद्रा! तुझ्याकडे असलेल्या रत्नांच्या संपत्तीमुळे तू एवढ्या मोठ्या मोठ्या लाटा निर्माण करून उगीच का फुशारकी मारत (गर्व करत) आहेस? जरा बघ, तुझ्या त्या बिचाऱ्या लाडक्या नद्या पावसाळ्यातसुद्धा (तुझ्याकडे येताना) स्वतःचे गोड पाणीच वाहून आणतात.

(टीप: हे सुभाषितांमधील 'अन्योक्ती' (Indirect Satire / टोमणा) या प्रकारातील एक अत्यंत सुंदर आणि मार्मिक सुभाषित आहे. समुद्राकडे रत्ने असली तरी तो नद्यांवर अवलंबून असतो, कारण नद्याच त्याला पाणी देतात. कवी समुद्राला त्याच्या गर्वाची जाणीव करून देत आहे.)

हिन्दी अनुवाद

हे समुद्र! तुम्हारे पास जो रत्नों की समृद्धि (खजाना) है, उसके कारण तुम इतनी बड़ी-बड़ी लहरें उठाकर व्यर्थ ही क्यों इतरा रहे हो (गर्व कर रहे हो)? जरा देखो, तुम्हारी वे बेचारी प्रिय नदियाँ वर्षा ऋतु में भी (तुम्हारे पास आते समय) केवल जल ही बहाकर लाती हैं।

English Translation

O Ocean! Why are you boasting so much by raising huge waves just because of your abundance of gems and riches? Look at your poor beloved rivers, even during the rainy season, they only carry and bring water to you.

१४६९. अस्ति जलं जलराशौ, क्षारं तत्‌ किं विधीयते तेन?

१४६९. अस्ति जलं जलराशौ, क्षारं तत्‌ किं विधीयते तेन?

लघुरपि वरं स कूपो, यत्राऽऽकण्ठं जनः पिबति॥

अर्थ :-

समुद्रामध्ये अथांग पाणी असते, पण ते खारे (खारट) असते; मग त्याचा काय उपयोग? त्यापेक्षा तो लहान विहीर (कूप) कितीतरी पटीने श्रेष्ठ आहे, जिथे जाऊन लोक तृप्त होईपर्यंत (गळ्यापर्यंत) पाणी पितात.

सुभाषितातून मिळणारा संदेश 

या सुभाषिताचा खोल अर्थ असा आहे की, एखाद्या व्यक्तीकडे खूप जास्त संपत्ती, पैसा किंवा ज्ञान असूनही जर ते इतरांच्या उपयोगाला येत नसेल, तर त्याचा काहीच फायदा नाही (जसे समुद्राचे खारे पाणी). याउलट, एखाद्याकडे कमी साधनसामग्री किंवा संपत्ती असली, तरी तो जर इतरांचे दुःख दूर करत असेल आणि लोकांच्या उपयोगी पडत असेल, तर ती व्यक्ती समाजात श्रेष्ठ ठरते (जसे विहिरीचे गोड पाणी).

हिन्दी अनुवाद 

"समुद्र में अपार जल होता है, परंतु वह खारा होता है; फिर उस जल का क्या लाभ? उससे तो वह छोटा सा कुआँ कहीं बेहतर है, जहाँ जाकर लोग तृप्त होने तक (कंठ तक) पानी पीते हैं।"

English Translation

"There is vast amount of water in the ocean, but it is salty; what is the use of it? Even a small well is much better than that, where people can drink water to their heart's content (up to their throat)."

१४६८. पिता रत्नाकरो यस्य ल‌क्ष्मी: यस्य सहोदरी ।

१४६८. पिता रत्नाकरो यस्य ल‌क्ष्मी: यस्य सहोदरी । 

शङ्खो भ्रमति भिक्षायै फलं कर्मानुसारत:॥

अर्थ :- 

अमृत मिळवण्यासाठी देवदानवांनी समुद्रमंथन केले, त्यामधून निघालेल्या शंखा बद्दल हा श्लोक आहे.

रत्नांची खाण असणारा (समुद्र) ज्याचा पिता आहे, (साक्षात) लक्ष्मी ज्याची सख्खी बहिण आहे असा शंख भिक मागण्यांसाठी दारोदार भटकतो. (पूर्वी व वाईट) काम केल्यामुळे त्याचा परिणाम त्याला भोगावा लागतो आहे.

हिंदी अनुवाद 

अमृत प्राप्त करने के लिए देवताओं और दानवों ने समुद्र मंथन किया था, यह श्लोक उसी मंथन से निकले शंख के बारे में है। 

रत्नों की खान (समुद्र) जिसके पिता हैं, और (साक्षात) लक्ष्मी जिसकी सगी बहन हैं, ऐसा शंख भीख मांगने के लिए दर-दर भटकता है। (पूर्व में किए गए बुरे) कर्मों के कारण उसे यह परिणाम भुगतना पड़ रहा है।

English Translation

The gods and demons churned the ocean (Samudra Manthan) to obtain the nectar of immortality (Amrit), and this verse is about the conch shell (Shankha) that emerged from it. 

Even though the ocean, which is a treasure trove of gems, is its father, and Goddess Lakshmi herself is its real sister, this conch shell wanders from door to door begging for alms. It is suffering this consequence due to its past bad deeds.

 १४६७. धूमायन्ते व्यपेतानि ज्वलन्ति सहितानि च। 

धृतराष्ट्रोल्मुकानीव ज्ञातयो भरतर्षभ॥

अर्थ :-

हे भरत कुलातील श्रेष्ठ अशा धृतराष्ट्रा ,जसं जळकी लाकडे लांब ठेवली तर ( सगळीकडे) धूर पसरतो आणि जवळ ठेवली तर आपल्याला (त्यांच्या धगी मुळे) भाजते, तसं घराण्यातील गोता मुळे होते.

(अर्थात: जेव्हा नातेवाईक वेगळे होतात तेव्हा ते शक्तीहीन होतात आणि फक्त धुसफूस करत राहतात, पण जेव्हा ते एकत्र येतात तेव्हा ते प्रचंड शक्तिशाली बनतात.)

Hindi Translation

"हे भरतश्रेष्ठ! धृतराष्ट्र (एक प्रकार की लकड़ी या कोयले) की कड़ियों के समान, यदि संबंधी लोग अलग-अलग रहते हैं तो केवल धुआं देते हैं, और यदि वे एक साथ मिल जाते हैं तो (अग्नि की भांति) जल उठते हैं अर्थात् शक्तिशाली बन जाते हैं।" (भावार्थ: अपनों से अलग होकर व्यक्ति कमजोर पड़ जाता है और केवल सुलगता रहता है, लेकिन अपनों के साथ मिलकर वह अत्यंत तेजस्वी और बलवान हो जाता है।)

English Translation

"O best of the Bharata race! Kinsmen are like firebrands (pieces of wood); when separated, they only smolder (produce smoke), but when brought together, they blaze fiercely." (Meaning: Unity is strength. When relatives or family members stand divided, they lose their power and suffer; however, when they stand united, they become highly powerful and radiant.)

१४६६. अहिंसा प्रथमं पुष्पं पुष्पमिंन्द्रियनिग्रहं सर्वभूतदयापुष्पं क्षमापुष्पं विशेषत:।

 १४६६. अहिंसा प्रथमं पुष्पं पुष्पमिंन्द्रियनिग्रहं सर्वभूतदयापुष्पं क्षमापुष्पं विशेषत:।  

ध्यानपुष्पं दानपुष्पं योगपुष्पं तथैव च नित्यमेतानि पुष्पाणि विष्णुं प्रसादयन्ति च ॥

अर्थ :-

"अहिंसा हे पहिले फूल आहे, इंद्रियांवर ताबा (संयम) मिळवणे हे दुसरे फूल आहे, सर्व प्राणिमात्रांवर दया करणे हे तिसरे फूल आहे आणि विशेषतः क्षमाशील असणे (माफ करणे) हे चौथे फूल आहे.

त्याचप्रमाणे ध्यान हे पाचवे, दान हे सहावे आणि योग हे सातवे फूल आहे. या गुणांची (भावांची) फुले भगवान विष्णूंना नित्य (सदा) प्रसन्न करतात."

हिंदी अनुवाद (Hindi Translation)

"अहिंसा पहला फूल है, इंद्रियों पर नियंत्रण रखना दूसरा फूल है, सभी जीवों पर दया करना तीसरा फूल है और विशेष रूप से क्षमा करना (माफ करना) चौथा फूल है।

इसी प्रकार ध्यान पाँचवाँ, दान छठा और योग सातवाँ फूल है। इन सद्गुणों के फूल भगवान विष्णु को नित्य (सदैव) प्रसन्न करते हैं।"

English Translation

"Non-violence (Ahimsa) is the first flower; control over the senses (Indriya-nigraha) is the second; compassion towards all living beings (Daya) is the third; and forgiveness (Kshama) is especially the fourth flower.

Similarly, meditation (Dhyana) is the fifth, charity (Dana) is the sixth, and yoga (union with the divine) is the seventh flower. Offering these eternal flowers daily pleases Lord Vishnu."