भाषासु मुख्या मधुरा दिव्या गीर्वाण भारती।
तस्यां हि काव्यं मधुरं तस्मादपि सुभाषितम्॥

Wednesday, July 15, 2026

१४९४. न देवाय न धर्माय न बन्धुभ्य:न चार्थिने ।

१४९४. न देवाय न धर्माय न बन्धुभ्य:न चार्थिने । 

कृपणस्यार्जितं वित्तं ह्रीयते खलु तस्करै:॥


अर्थ :- कंजूस माणसाची संपत्ती नातेवाईक, गरजू लोक, देव धर्म यांच्यासाठी उपयुक्त ठरत नाही. कंजूस माणसाने  मिळवलेले धन चोर चोरून नेतात.


हिंदी अनुवाद

कंजूस व्यक्ति की संपत्ति रिश्तेदारों, जरूरतमंद लोगों या भगवान और धर्म के काम नहीं आती। कंजूस इंसान द्वारा कमाया गया धन चोर चुराकर ले जाते हैं।

English Translation

The wealth of a miser is of no use to relatives, the needy, or for divine and religious purposes. The money accumulated by a miser is ultimately stolen away by thieves.

Tuesday, July 14, 2026

१४९३. विषदिग्धस्य बाणस्य दन्तस्य चलितस्य च ।

१४९३. विषदिग्धस्य बाणस्य दन्तस्य चलितस्य च । 

अमात्यस्य च दुष्टस्य मूलादुद्धरणं सुखम् ॥


अर्थ :- विषारी बाण, हलायला लागलेला दात आणि दुष्ट मंत्री या सर्व गोष्टींच अगदी मु‌ळापासून उच्चाटन केले पाहिजे.(वर वर उपाय केल्यास दुप्पट त्रास होईल.)


हिंदी अनुवाद

विषैला बाण, हिलता हुआ दाँत और दुष्ट मंत्री—इन सभी चीज़ों का जड़ से ही उन्मूलन (नाश) कर देना चाहिए। (क्योंकि केवल ऊपर-ऊपर से उपाय करने पर इनसे दुगना कष्ट होगा।)

 

English Translation

A poisoned arrow, a loose tooth, and a wicked minister—all of these must be eradicated completely from their very roots. (For applying superficial remedies will only cause double the pain.)

Friday, July 10, 2026

१४९२. दृढतरगलकनिबन्ध: कूपनिपातोsपि कलश , ते धन्य:।

१४९२. दृढतरगलकनिबन्ध: कूपनिपातोsपि कलश , ते धन्य:। 

यज्जीवनदानैस्त्वं तर्षामर्षं नृणां हरसि ॥


अर्थ :- हे कळशी, जरी विहिरी मध्ये तुझा अध:पात झाला असला , तुझ्या गळ्यात पक्का फास आवळलेला असला तरी तू कृतकृत्य आहेस. कारण की जीवन (पाणी)दान करून तू लोकांची तहान भागवतेस.


हिंदी अनुवाद

हे कलश (घड़े), भले ही कुएँ में तेरा पतन (पतन/गिरना) हुआ हो, और तेरे गले में पक्का फंदा कसा हुआ हो, फिर भी तू कृतकृत्य (धन्य) है। क्योंकि जीवन (पानी) का दान देकर तू लोगों की प्यास बुझाता है।

English Translation

O pitcher, even though you have fallen into the well and a tight noose is fastened around your neck, you are still fulfilled and blessed. For by donating life (water), you quench the thirst of the people.

Wednesday, July 8, 2026

१४९१. परीक्ष्य सत्कुलं विद्यां शीलं शौर्यं सुरूपताम्।

१४९१. परीक्ष्य सत्कुलं विद्यां शीलं शौर्यं सुरूपताम्। 

विधिर्ददाति निपुण: कन्यामिव दरिद्रताम् ॥


अर्थ :- ब्रह्मदेव, शिक्षण, चारित्र्य, पराक्रम, देखणेपण या गोष्टी (नीट) पारखून मगच, (वधु पित्याने) मुलगी द्यावी तसे (सत्पात्र व्यक्तीलाच) गरिबी बहाल करतो.


हिंदी अनुवाद

ब्रह्मा जी (विधाता) कुल, शिक्षा, चरित्र, पराक्रम और सुंदरता को (अच्छी तरह) परखकर ही, जैसे (वधू का पिता अपनी) बेटी सौंपता है, वैसे ही (सत्पात्र/योग्य व्यक्ति को) गरीबी प्रदान करते हैं।

English Translation

Just as a bride's father hands over his daughter only after thoroughly examining the lineage, education, character, valor, and good looks (of the groom), Brahma (the Creator) likewise bestows poverty only upon a deserving person.

Tuesday, July 7, 2026

१४९०. किं कुलेन विशालेन विद्याहीनेन देहिना ।

१४९०. किं कुलेन विशालेन विद्याहीनेन देहिना । 

दुष्कुलं चापि विदुषा देवैरपि  सुपूज्यते ॥


अर्थ :- थोर घराण्यात जन्म झाला तरी अशिक्षित असल्यास थोर घराण्याचा काय उपयोग? विद्वान असेल तर हलक्या घराण्यातील माणसांचा देव सुद्धा मान ठेवतात.


हिंदी अनुवाद

उच्च घराने (बड़े कुल) में जन्म लेने के बाद भी यदि कोई अशिक्षित (मूर्ख) हो, तो उस उच्च घराने का क्या लाभ? इसके विपरीत, यदि कोई व्यक्ति विद्वान है, तो भले ही वह छोटे या साधारण घराने का हो, देवता भी उसका सम्मान करते हैं।

English Translation

What is the use of being born into a noble or prestigious family if one remains uneducated? On the other hand, if a person is wise and learned, even the gods respect them, regardless of their humble origins.

Monday, July 6, 2026

१४८९. या प्रकृत्यैव चपला निपतत्यशुचावपि ।

१४८९. या प्रकृत्यैव चपला निपतत्यशुचावपि  । 

स्वामिनो बहु मन्यन्ते दृष्टिं तामपि सेवका:॥


अर्थ :- 


जी स्वभावतः अस्थिर असते, खराब ठिकाणी सुद्धा रेंगाळते अशी नजर मालकाने आपल्या वर टाकली तर सेवकांना धन्य झालो असे वाटते.


हिंदी अनुवाद

वह नज़र जो स्वभाव से ही अस्थिर होती है और जो किसी बुरी (घटिया) जगह पर भी टिक जाती है, जब मालिक वैसी नज़र अपने सेवकों पर डालता है, तो वे खुद को धन्य महसूस करते हैं।

English Translation (अंग्रेजी अनुवाद)

A glance that is inherently unstable and lingers even in wretched places—when the master casts such a glance upon his servants, they feel deeply blessed.

Friday, July 3, 2026

१४८८. बहुनिष्कपटद्रोही बहुधान्योपघातक:।

१४८८. बहुनिष्कपटद्रोही बहुधान्योपघातक:। 

रन्ध्रान्वेषी च सर्वत्र दूषको मूषको यथा ॥


अर्थ :- निंदक हा उंदिरा सारखा असतो असे कवि सांगतो बहु-निष्क- पट- द्रोही - उंदीर. किमती कपडे कुरतडणारा.  निंदक -  निरागस माणसांचा द्वेष्टा.

बहु-धान्य- उपघातक. पुष्कळ धान्यांचा सत्यानाश करतो. हे उंदराबद्दल आहे. निंदक - बहुधा अन्योपघातक  दुसऱ्याला त्रास देणारा. उंदीर - रन्ध्रान्वेषी - बिळे शोधतो. निंदक - अगदी छोट्या छोट्या दोषांवर टीका करतो.

उंदराप्रमाणे जो अत्यंत कपटी (खोटारडा), द्रोह (विश्वासघात) करणारा, धान्याचे (किंवा इतरांच्या संपत्तीचे) मोठ्या प्रमाणावर नुकसान करणारा, नेहमी इतरांचे दोष किंवा उणिवा शोधणारा आणि प्रत्येक गोष्टीत दूषण (दोष) ठेवणारा असतो (तो माणूसही उंदरासारखाच असतो).


हिंदी अनुवाद 

चूहे के समान जो बहुत कपटी (धोखेबाज़), द्रोह (विश्वासघात) करने वाला, अनाज (या धन-संपत्ति) का भारी नुकसान करने वाला, हमेशा दूसरों की कमियाँ या छिद्र ढूँढ़ने वाला और हर चीज़ में दोष निकालने वाला होता है (वह व्यक्ति चूहे के ही समान निंदनीय है)।

भावार्थ: इस श्लोक में एक दुष्ट और निंदक व्यक्ति की तुलना चूहे से की गई है। जैसे चूहा अनाज को नष्ट करता है, छिपकर वार करता है और हमेशा दीवारों में छेद तलाशता रहता है; वैसे ही दुर्जन व्यक्ति भी दूसरों का नुकसान करता है, पीठ पीछे धोखा देता है, हमेशा दूसरों की कमजोरियों (कमियों) को खोजता है और हर अच्छी बात में भी दोष निकालता है।

English Translation

Just like a mouse (or rat), a person who is highly deceitful, treacherous, a massive destroyer of grain (or wealth), always searching for loopholes (or weaknesses in others), and constantly criticizing or finding faults everywhere (is considered contemptible).

Meaning: This verse draws a parallel between a malicious person and a rat. Just as a rat is sneaky, destroys harvested grain, constantly looks for holes or vulnerabilities in a house, and ruins things by gnawing; a toxic person betrays trust, causes financial or emotional harm, constantly hunts for other people's flaws, and speaks ill of everything.