भाषासु मुख्या मधुरा दिव्या गीर्वाण भारती।
तस्यां हि काव्यं मधुरं तस्मादपि सुभाषितम्॥

Monday, July 27, 2026

१५०२. वलिभिर्मुखमाक्रान्तं पलितैरङ्कितं शिर:।

१५०२. वलिभिर्मुखमाक्रान्तं  पलितैरङ्कितं शिर:।

गात्राणि शिथिलायन्ते , तृष्णैका तरुणायते॥


अर्थ :- मनुष्यस्वभावाबद्दल कवींनी हा श्लोक रचला आहे. म्हातारपण इतकं झाले आहे की,  (सर्व) तोंडभर सुरकुत्या पडलेल्या आहेत, मस्तक पांढऱ्या केसांच्या ताब्यात गेले आहे (म्हणजे काळा केस उरलेला नाही एवढे वय वाढले आहे) अवयव काम करत नाहीसे झाले आहेत. (इतके म्हातारपण येऊन, सर्व अवयवांची कार्यक्षमता कमी होत असली तरी) हावरे पण ही एक च गोष्ट ( कमी न होता) तरुण होते आहे. (माणूस मरायला टेकला तरी त्याचा लोभ कमी न होता उलट वाढत जातो.)

हिंदी अनुवाद

कवियों ने मनुष्य के स्वभाव पर यह श्लोक रचा है। बुढ़ापा इतना बढ़ चुका है कि पूरे चेहरे पर झुर्रियां पड़ गई हैं, सिर पूरी तरह से सफेद बालों के कब्ज़े में आ गया है (अर्थात एक भी काला बाल नहीं बचा है), और शरीर के सभी अंग निष्क्रिय हो चुके हैं। (इतना बुढ़ापा आने और अंगों की क्षमता कम होने के बावजूद) केवल यह 'लालच/तृष्णा' ही एक ऐसी चीज़ है जो कम होने के बजाय और भी तरुण (युवा) होती जा रही है। (अर्थात मनुष्य मृत्यु के निकट पहुँच जाए, तब भी उसका लोभ कम होने के बजाय बढ़ता ही जाता है।)

English Translation

"Poets have composed this verse depicting human nature. Old age has advanced to the point where the entire face is covered in wrinkles, the head is completely taken over by white hair (meaning not a single black hair remains), and the body parts have lost their ability to function. (Despite such extreme old age and diminishing physical capacity), 'greed/desire' is the only thing that, instead of fading, keeps becoming younger and stronger. (A person may be on the verge of death, yet their greed does not diminish; rather, it continues to grow.)

Sunday, July 26, 2026

१५०१. कुलीनै: सह संपर्क: पण्डितै: सह मित्रताम्।

१५०१. कुलीनै: सह संपर्क: पण्डितै: सह मित्रताम्।

ज्ञातिभिश्च समं मेलं कुर्वाणो नावसीदति ॥


अर्थ :- जो मनुष्य घरंदाज लोकांशी संबंध ठेवतो, ज्ञानी लोकांशी मैत्री करतो आणि आपल्या नातेवाईकांवर प्रेम करतो त्याचा नाश होत नाही.


हिंदी अनुवाद

जो मनुष्य कुलीन (संस्कारी) लोगों से संबंध रखता है, ज्ञानियों से मित्रता करता है और अपने संबंधियों (नातेदारों) से प्रेम करता है, उसका कभी विनाश नहीं होता।

English Translation

A person who maintains connections with noble families, fosters friendship with the wise, and cherishes love for their relatives shall never face ruin.

 

Saturday, July 25, 2026

१५००. यदि वा याति गोविन्दो मथुरात: पुन: सखि।

१५००. यदि वा याति गोविन्दो मथुरात: पुन: सखि। 
राधाया नयनद्वन्द्वे राधानामविपर्यय:॥


अर्थ :-  हे सखी,जर कान्हा मथुरेतून पुन्हा निघून गेला तर राधेच्या डोळ्यातून तिच्या नावाच्या उलट ( राधा ×धारा) वाहू लागतील.


हिंदी अनुवाद

हे सखी! यदि कान्हा मथुरा से (लौटकर) पुन: चले गए, तो राधा के नेत्रों से उनके नाम के विपरीत (राधा × धारा) अश्रु बहने लगेंगे।

English Translation

O friend! If Kanha leaves Mathura once again, streams of tears will flow from Radha's eyes, mirroring the reverse of her own name (Radha × Dhara).

Friday, July 24, 2026

१४९९. महेश्वरे वा जगतामधीश्वरे जनार्दने वा जगदन्तरात्मनि ।

१४९९. महेश्वरे वा जगतामधीश्वरे  जनार्दने वा जगदन्तरात्मनि । 

न वस्तुभेदप्रतिपत्तिरस्ति मे तथापि भक्तिस्तरुणेन्दुशेखरे ॥


अर्थ :- विश्वाचा स्वामी असणारा भगवान शंकर आणि सर्व जगतात अणु रेणू मध्ये वास्तव्य करणाऱ्या भगवान विष्णू या दोघांमध्ये जराही फरक नाही हे मला नीट समजत तरी सुद्धा माझी, चंद्राला मस्तकावर धारण करणाऱ्या भगवान शंकरावर (दृढ ) भक्ती आहे.


हिंदी अनुवाद

संपूर्ण ब्रह्मांड के स्वामी भगवान शिव और जगत् के कण-कण में निवास करने वाले भगवान विष्णु—इन दोनों में रत्ती भर भी भेद नहीं है, यह मैं भली-भाँति समझता हूँ; फिर भी, अपने मस्तक पर चंद्रमा को धारण करने वाले भगवान शिव के प्रति मेरी निष्ठा और (दृढ़) भक्ति है।

English Translation

Even though I thoroughly understand that there is not the slightest difference between Lord Shiva, the Master of the Universe, and Lord Vishnu, who pervades every atom of creation, my unshakeable devotion remains deeply rooted in Lord Shiva, the One who holds the moon upon His head.

Thursday, July 23, 2026

१४९८. बोधयन्ति न याचन्ते भिक्षाद्वारा गृहे गृहे।

१४९८. बोधयन्ति न याचन्ते भिक्षाद्वारा गृहे गृहे। 

दीयतां दीयतां नित्यमदातु: फलमीदृशम्॥


अर्थ :- (लोकांच्या) दाराशी उभे राहून भीक मागणारे (खर तर) भीक मागत नसतात तर देणाऱ्यांना असं लक्षात आणून देतात की नक्की दान द्या, दान न करणाऱ्याची अवस्था आमच्या सारखी होते.

हिंदी अनुवाद

(लोगों के) द्वार पर खड़े होकर भीख माँगने वाले (दरअसल) भीिक नहीं माँग रहे होते, बल्कि देने वालों को यह याद दिलाते हैं कि दान ज़रूर दें, दान न करने वालों की हालत हमारे जैसी हो जाती है।

English Translation

Those who stand at (people's) doorsteps begging are not (actually) asking for alms; rather, they serve as a reminder to the givers to surely practice charity, for those who do not give may end up in a condition like theirs.

Saturday, July 18, 2026

१४९७. अश्वप्लुतं वासवगर्जितं च स्त्रीणां च चित्तं, पुरुषस्य भाग्यम् ।

१४९७. अश्वप्लुतं वासवगर्जितं च स्त्रीणां च चित्तं, पुरुषस्य भाग्यम् । 

अवर्षणं चाप्यतिवर्षणं च, देवो न जानाति कुतो मनुष्य:॥


अर्थ :- पुढील गोष्टी केव्हा घडतील त्याबद्दल  देव सुद्धा सांगू शकत नाही तर माणूस कसा बरे सांगू शकेल? घोडा केव्हा उधळेल , ढगांचा केव्हा गडगडाट होईल, बाईच्या मनात काय आहे, नशीब माणसाला कोठे नेऊन ठेवेल, दुष्काळ आणि अति प्रमाणात पाऊस.


हिंदी अनुवाद

इन बातों के बारे में कि ये कब घटित होंगी, स्वयं भगवान भी नहीं बता सकते, तो फिर मनुष्य भला कैसे बता सकता है?— घोड़ा कब बिदक (उधड़) जाएगा, बादलों की गर्जना कब होगी, स्त्री के मन में क्या चल रहा है, भाग्य मनुष्य को कहाँ ले जाएगा, और कब अकाल या अत्यधिक वर्षा (अतिवृष्टि) होगी।

English Translation

Even God cannot predict when the following things will happen, so how can a mere human tell?— When a horse will bolt, when the clouds will thunder, what is on a woman's mind, where destiny will take a person, and when a drought or excessive rainfall will occur.

Friday, July 17, 2026

१४९६. मलोत्सर्गं गजेन्द्रस्य मूर्ध्नि काक: करोति चेत् ।

१४९६. मलोत्सर्गं गजेन्द्रस्य मूर्ध्नि काक: करोति चेत् । 

कुलानुरूपं तत्तस्य यो गजो गज एव स: ॥


अर्थ :- हत्तीच्या गंडस्थळावर कावळ्याने विष्ठा केली तर ते त्याच्या मगदुराप्रमाणे वागणे आहे.( त्यामुळे हत्तीच्या महानतेवर काहीही परिणाम होत नाही) हत्ती हा महत्त्वाचाच असत. (मूर्ख माणसाच्या वर्तनावरून थोरांचे मोठेपण ठरत नसते.


हिंदी अनुवाद

यदि हाथी के मस्तक (गंडस्थल) पर कौआ बीट (विष्ठा) कर दे, तो यह कौए की अपनी औकात (क्षमता) के अनुसार व्यवहार है। (इससे हाथी की महानता पर कोई प्रभाव नहीं पड़ता) हाथी हमेशा महत्वपूर्ण ही रहता है। (अर्थात, मूर्ख व्यक्ति के व्यवहार से महापुरुषों का बड़प्पन कम नहीं होता।)

English Translation

If a crow defecates on an elephant's temple, it is merely acting according to its own low capacity. (This does not affect the elephant's greatness at all) The elephant always remains majestic and important. (Likewise, the greatness of noble people is never diminished by the behavior of fools.)