१४९९. महेश्वरे वा जगतामधीश्वरे जनार्दने वा जगदन्तरात्मनि ।

१४९९. महेश्वरे वा जगतामधीश्वरे  जनार्दने वा जगदन्तरात्मनि । 

न वस्तुभेदप्रतिपत्तिरस्ति मे तथापि भक्तिस्तरुणेन्दुशेखरे ॥

अर्थ :- विश्वाचा स्वामी असणारा भगवान शंकर आणि सर्व जगतात अणु रेणू मध्ये वास्तव्य करणाऱ्या भगवान विष्णू या दोघांमध्ये जराही फरक नाही हे मला नीट समजत तरी सुद्धा माझी, चंद्राला मस्तकावर धारण करणाऱ्या भगवान शंकरावर (दृढ ) भक्ती आहे.

हिंदी अनुवाद

संपूर्ण ब्रह्मांड के स्वामी भगवान शिव और जगत् के कण-कण में निवास करने वाले भगवान विष्णु—इन दोनों में रत्ती भर भी भेद नहीं है, यह मैं भली-भाँति समझता हूँ; फिर भी, अपने मस्तक पर चंद्रमा को धारण करने वाले भगवान शिव के प्रति मेरी निष्ठा और (दृढ़) भक्ति है।

English Translation

Even though I thoroughly understand that there is not the slightest difference between Lord Shiva, the Master of the Universe, and Lord Vishnu, who pervades every atom of creation, my unshakeable devotion remains deeply rooted in Lord Shiva, the One who holds the moon upon His head.

१४९६. मलोत्सर्गं गजेन्द्रस्य मूर्ध्नि काक: करोति चेत् ।

१४९६. मलोत्सर्गं गजेन्द्रस्य मूर्ध्नि काक: करोति चेत् । 

कुलानुरूपं तत्तस्य यो गजो गज एव स: ॥

अर्थ :- हत्तीच्या गंडस्थळावर कावळ्याने विष्ठा केली तर ते त्याच्या मगदुराप्रमाणे वागणे आहे.( त्यामुळे हत्तीच्या महानतेवर काहीही परिणाम होत नाही) हत्ती हा महत्त्वाचाच असत. (मूर्ख माणसाच्या वर्तनावरून थोरांचे मोठेपण ठरत नसते.

हिंदी अनुवाद

यदि हाथी के मस्तक (गंडस्थल) पर कौआ बीट (विष्ठा) कर दे, तो यह कौए की अपनी औकात (क्षमता) के अनुसार व्यवहार है। (इससे हाथी की महानता पर कोई प्रभाव नहीं पड़ता) हाथी हमेशा महत्वपूर्ण ही रहता है। (अर्थात, मूर्ख व्यक्ति के व्यवहार से महापुरुषों का बड़प्पन कम नहीं होता।)

English Translation

If a crow defecates on an elephant's temple, it is merely acting according to its own low capacity. (This does not affect the elephant's greatness at all) The elephant always remains majestic and important. (Likewise, the greatness of noble people is never diminished by the behavior of fools.)

१४४९. मत्सम: पातकी नास्ति पापघ्नी त्वत्समा न हि ।

१४४९. मत्सम: पातकी नास्ति पापघ्नी त्वत्समा न हि । 

एवं ज्ञात्वा महादेवि यथायोग्यं तथा कुरु ॥

शंकराचार्य

अर्थ :-  हे पार्वती देवी, माझ्या सारखा (अत्यंत) पापी माणूस भेटणार नाही आणि तुझ्या सारखी (अतिशय कनवाळू भक्तांच्या) पापांचे डोंगर नष्ट करणारी (देवी) पण मिळणार नाही. तर हे लक्षात घेऊन तू योग्य ते (माझ्या पापांचा नाश) करून टाक.

Hindi Translation (हिंदी अनुवाद)

"हे पार्वती देवी! मेरे जैसा (अत्यंत) पापी मनुष्य तुम्हें कहीं नहीं मिलेगा और तुम्हारे जैसी (अतिशय दयालु, भक्तों के) पापों के पहाड़ को नष्ट करने वाली (देवी) भी कोई और नहीं मिलेगी। अतः इस बात को ध्यान में रखते हुए, तुम जो उचित हो वही (मेरे पापों का नाश) करो।"

---

English Translation (अंग्रेजी अनुवाद)

"O Goddess Parvati! You will never find a sinner as wretched as me, and I will never find anyone like you who is so compassionate and capable of destroying mountains of sins. Keeping this in mind, please do what is appropriate (and destroy my sins)."

१४०९. मातृवत् परदारेषु परद्रव्याणि लोष्ठवत्।

आत्मवत् सर्वभूतानि यः पश्यति सः पण्डितः॥

दुसऱ्याच्या पत्नीला आपल्या माते समान [जो मानतो], दुसऱ्याच्या संपत्तीला माती समान [जो मानतो]. सर्व वस्तू (चेतन किंवा अचेतन) या मध्ये (ब्रह्माचा अंश तसेच मी) आहे [असे ज्याला समजते] तोच खरा ज्ञानी.

१३७३. मालाकमण्डलू अधः करपद्मयुग्मे मध्यस्थपाणियुगुले डमरूत्रिशूले |

यस्य स्त उर्ध्वकरयोः शुभशङ्खचक्रे वन्दे तमत्रिवरदं भुजषट्कयुक्तम् ||

अर्थ

सहा भुजा असणाऱ्या; की ज्या खालच्या दोन करकमलात जपमाळ आणि कमंडलू आहे; मधल्या करद्वयात डमरू आणि त्रिशूल आहे आणि वरच्या हातात कल्याणकारक शंख आणि चक्र आहे, अश्या भगवान दत्तात्रेयाला मी नमस्कार करतो की  ज्याने अत्री ऋषींना वर दिला.

१३६६. म्रियामाणं मृतं बन्धुं शोचन्ते परिदेविनः |

आत्मानं नानुशोचन्ति कालेन कवलीकृतम् ||

अर्थ

शोक करणारे [नातेवाईक] मरणपंथाला निघालेल्या बद्दल; मृत व्यक्तींबद्दल शोक करतात [पण] आपण सुद्धा काळाच्या घशात चाललोय याच ते दुःख करत नाहीत. [आपला पण मृत्यु जवळ येतोय हे कुणाच्या लक्षातच येत नाही.]

१३३५. मलोत्सर्गं गजेन्द्रस्य मूर्ध्नि काकः करोति चेत् |

कुलानुरूपं तत्तस्य यो गजो गज एव सः ||

अर्थ

जर कावळ्याने एखाद्या हत्ती राजाच्या डोक्यावर विष्ठा केली तर ते त्याच्या [नीच] कावळा या जातीला धरूनच आहे. [म्हणून हत्तींच्या महात्म्याला बाधा येत नाही.] हत्ती तो [श्रेष्ठ असा]  गजराजच असतो.

१३३३. मण्डलीकृत्य बर्हाणि कण्ठैर्मधुरगीतिभिः |

कलापिनः  प्रनृत्यन्ति काले जीमूतमालिनि ||

अर्थ

ढगांनी [आकाश] झाकोळल्यावर मोर गोड गळ्यानी [गाणी] गाऊन पिसाऱ्याचा गोल [पंखा] करून नाच नाच नाचतात.

१३२०. मुक्तिमिच्छसि चेत्तात विषयान्विषवत्त्यजेः |

क्षमार्जवदयाशौचं सत्यं पीयूषवत्पिबे: ||

अर्थ

जर तुला मुक्तीची इच्छा असेल तर विषयांना विषाप्रमाणे त्याज्य समजून त्याग कर आणि क्षमा; सरळपणा; दया; पवित्रता आणि सत्य अमृतासमान मानून त्याचे ग्रहण कर.

१३०१. मूर्खशिष्योपदेशेन दुष्टस्त्रीभरणेन च |

द्विषतां संप्रयोगेण पण्डितोsप्यवसीदति ||

अर्थ

मूर्ख विद्यार्थ्याला शिकवलं; एखाद्या दुष्ट बाईला खूप मदत केली; शत्रूंच भलं करत राहील तर; अगदी पंडिताचा सुद्धा नाश होतो.

१२८६. माता यस्य गृहे नास्ति भार्या चाप्रियवादिनी |

अरण्यं तेन गन्तव्यं यथारण्यं तथा गृहम् ||

अर्थ

आई घरात नसेल आणि पत्नी कडवटपणे बोलणारी [पतीला समजून घेऊन गोड शब्दात आपलं मत सांगणारी अशी नसेल] तर अशा माणसाने जंगलात निघून जावे, कारण घर आणि वन यात काही फरकच नाही ना!

१२८२. मन्त्रिणां भिन्नसंधाने भिषजां सान्निपातिके |

कर्मणि व्यज्यते प्रज्ञा स्वस्थे को वा न पण्डितः ||

अर्थ

[आपल्या राज्यातील उच्चपदस्थामध्ये] एकी नसेल अशावेळी मंत्र्याची किंवा सन्निपात आजाराच्या  [टॉयफाइड] आजा~यावर उपचार करताना वैद्याची हुशारी स्पष्ट होते. सगळ सरळ चाललं असेल तर सगळेच तल्लख असतात.

१२७९. मद्यपाः किं न जल्पन्ति किं न भक्षन्ति वायसाः |

कवयः किं न पश्यन्ति किं न कुर्वन्ति दुर्जनाः ||

अर्थ

दारुडे काय बडबडत नाहीत? [वाट्टेल ते - खरं खोटं बोलतात.] कावळे काहीही खातात. कवी काय पहात नाहीत बरे? [जे न देखे रवि ते देखे कवि] दुष्ट लोक वाट्टेल ती कुकर्मे करतात.

१२४२. मण्डलीकृत्य बर्हाणि कण्ठैर्मधुरगीतिभिः |

कलापिनः प्रनृत्यन्ति काले जीमूतमालिनी ||

अर्थ

ढगांनी [आकाश] व्यापलेलं असताना पिसारा गोल फुलवून गोड गळ्यानी गात मोर सुंदर नृत्य करतात.

११९४. मारस्य मित्रमसि किं च सुधामयूख शम्भावपि प्रणयितां प्रकटीकरोषि |

विश्वासपात्रमसि यद्द्विषतोस्तयोरप्येतत्तव प्रकृतिशुद्धतनोश्चरित्रम् ||

अर्थ

हे अमृतांशु [ज्याच्या किरणातून अमृत पाझरत अशा] चंद्रा; मदनाचा तू मित्र आहेस तसंच भगवान शंकरावर सुद्धा तुझ प्रेम अगदी स्पष्ट दिसत. ते दोघेही  [एकमेकांचे] शत्रु असून सुद्धा [दोघांचाही] तुझ्यावर विश्वास आहे. हेच तुझ्या शुद्ध चारित्र्याचे कौतुक आहे. [चंद्रान्योक्ती ]

११७५. मदोपशमनं शास्त्रं खलानां कुरुते मदम् |

चक्षुःप्रकाशकं तेज उलूकानामिवान्धताम् ||

अर्थ

[वास्तविक] शास्त्र हे माज नाहीसा करणार असत, पण दुष्ट [मुळात माजोरड्या] लोकांना शास्त्र शिकून जास्तच माज चढतो. जसं [सूर्य] प्रकाशामुळे [सर्व जगात] डोळ्यांनी दिसायला लागत, पण त्याच उजेडानी घुबड मात्र आंधळी होतात.

११७४. मृत्योर्बिभेषि किं मूढ भीतं मुञ्चति किं यमः |

अजातं नैव गृह्णाति कुरु यत्नमजन्मनि ||

अर्थ

अरे मूर्खा; मरणाला घाबरतोस का काय? घाबरलं म्हणून यम सोडून दिल का काय? [ते तर शक्य नाही पण तो] जन्माला न आलेल्याला पकडत नाही, [मारत] नाही, म्हणून जन्म घ्यावा लागणार नाही असा प्रयत्न कर. [मोक्ष मिळव.]

११६२. मार्जारो महिषो मेषः काकः कापुरुषस्तथा |

विश्वासात्प्रभवन्त्येते विश्वासस्तत्र नो हितः ||

अर्थ

मांजरे; रेडा; मेंढी; कावळा आणि दुष्ट मनुष्य हे विश्वास ठेवावा तेवढे बळावतात. म्हणून त्यांच्यावर विश्वास ठेवण्याने तोटा होतो. [ठेवूच नये.]

११४७. मूर्खत्वं सुलभं भजस्व कुमते मूर्खस्य चाष्टौ गुणा निश्चिन्तो बहुभोजनोऽतिमुखरो रात्रिंदिवा स्वप्नभाक् |

 कार्याकार्यविचारणान्धबधिरो मानापमाने समः प्रायेणामयवर्जितो दृढवपुर्मूर्खः सुखं जीवति ||

अर्थ

मूर्ख असणं सोप्प आहे, अरे ढ मुला; त्याचा आश्रय घे. मूर्खाचे आठ गुण आहेत त्याला कसली काळजी नसते; भरपूर जेवतो; अति  बडबड्या असतो; रात्रंदिवस तो [दिवा] स्वप्न बघतो; हे करावं का करू नये असल्या विचारांबाबतीत तो आंधळा आणि बहिरा पण असतो; मान किंवा अपमान त्याच्या खिजगणतीत नसतो; साधारणपणे त्याची तब्बेत ठणठणीत असते असं असल्यामुळे मूर्ख माणूस आनंदात जगतो.

११२६. मुहूर्तं ज्वलितं श्रेयो न धूमायितं चिरम् |

मा स्म ह कस्यचिद्गेहे जनि राज्ञः खरः मृदुः || महाभारत; विदुला

अर्थ

पुष्कळ काळपर्यंत धूर ओकत धुमसत राहण्यापेक्षा क्षणभरच [तेजाने] तळपणे चांगले. कुठल्याही घराण्यातल्या राजाचा जन्म झाला तर तो एकदम उग्र किंवा फारच मवाळ असा [राजा] नसावा [प्रशासकांनी नेहमीकुठल्यातरी टोकाला न जाता  समतोल विचार करून निर्णय घेतले पाहिजे.]