भाषासु मुख्या मधुरा दिव्या गीर्वाण भारती।
तस्यां हि काव्यं मधुरं तस्मादपि सुभाषितम्॥

Tuesday, September 22, 2026

१५२२. अयुद्ध्यमानो म्रियते, युद्ध्यमानश्च जीवति‌ ।

१५२२. अयुद्ध्यमानो म्रियते, युद्ध्यमानश्च जीवति‌ ।  

कालं प्राप्य महाराज न कश्चिदतिवर्तते ॥


अर्थ :-

परमेश्वराने जो मृत्युसमय ठरवला असेल, तेव्हाच माणसाला मरण येणार असे कवी सांगतो आहे. 

जरी समरांगणात युद्ध टाळून (माणूस घरी राहिला तरी मरणघटका आली की) मरण येतच. तर (ती नसेल तर समरांगणात) लढाई करून सुद्धा तो जिवंत राहतो. अहो महाराज, मृत्युसमय आला की कोणीही मृत्यू टाळू शकत नाही.


हिंदी अनुवाद

यदि समरभूमि में युद्ध से बचकर (मनुष्य घर पर भी रहे, तो मृत्यु की घड़ी आने पर) मृत्यु आ ही जाती है। वहीं (यदि मृत्यु का समय न आया हो, तो समरभूमि में) युद्ध करके भी मनुष्य जीवित बच जाता है। हे महाराज, मृत्यु का समय आ जाने पर कोई भी मृत्यु को टाल नहीं सकता।

English Translation

Even if a person avoids war on the battlefield and stays at home, death will still claim them when their appointed hour arrives. Conversely, if that hour has not yet come, a person can survive even after fighting in the thick of battle. O King, when the time of death arrives, no one can evade it.

Saturday, September 19, 2026

१५२१. संनिकर्षोsत्र मर्त्यानामनादरणकारणम्।

१५२१. संनिकर्षोsत्र मर्त्यानामनादरणकारणम्। 

गाञ्गं हित्वा यथान्याम्भ: तत्रत्यो याति शुद्धये ॥


अर्थ : -

खूप जवळिक असेल तेव्हा माणसांना कुठल्याही वस्तूची महती त्याप्रमाणात वाटत नाही. जसं की गंगेच्या काठी राहणारे लोक पाप निरसन करण्यासाठी, सर्वात पवित्र गंगेच्या ऐवजी दुसऱ्या क्षेत्रावर जातात.


हिंदी अनुवाद

जब बहुत अधिक निकटता होती है, तब लोगों को किसी भी वस्तु का उतना महत्व महसूस नहीं होता। जैसे गंगा के किनारे रहने वाले लोग पापों के निवारण के लिए, सबसे पवित्र गंगा के बजाय किसी दूसरे तीर्थ क्षेत्र में जाते हैं।

  • भावार्थ: अत्यंत समीपता के कारण व्यक्ति प्रायः अपने पास मौजूद महान चीज़ों का मोल नहीं समझता (घर की मुर्गी दाल बराबर)।

English Translation

When there is extreme familiarity, people do not appreciate the true value of a thing accordingly. Just as people living on the banks of the Ganges go to other pilgrimage sites to cleanse their sins, instead of using the most sacred Ganges right beside them.

  • Core Meaning: Proximity often breeds indifference, making people overlook the extraordinary value of what is readily available to them (similar to the proverb "Familiarity breeds contempt").

Sunday, September 6, 2026

१५२०. जरा मार्जारिका भुङ्कते यौवनाखुं तथोद्धता ।

१५२०. जरा मार्जारिका भुङ्कते यौवनाखुं तथोद्धता । 

परमुल्लासमायाति शरीरामिषवर्धिनी ॥


अर्थ :- 

एकदम आक्रमक पवित्रा घेऊन म्हातारपण रूपी मांजर तारुण्य रूपी उंदराला खाऊन टाकते आणि अतिशय आनंदात चांगली टुमटुमित होते.

म्हातारपण आलं की तारुण्यातला सगळा जोश जातो आणि अगदी ताकदवान माणूस सुद्धा गलितगात्र होऊन जातो.


हिंदी अनुवाद

एकदम आक्रामक रुख अपनाकर बुढ़ापे रूपी बिल्ली जवानी रूपी चूहे को खा जाती है और बेहद खुश होकर भली-भांति मोटी-तगड़ी (पुष्ट) हो जाती है। बुढ़ापा आते ही जवानी का सारा जोश खत्म हो जाता है और अत्यंत शक्तिशाली व्यक्ति भी पूरी तरह लाचार और शक्तिहीन हो जाता है।


English Translation

Taking a fierce and aggressive stance, the cat of old age devours the mouse of youth, swelling up in utter delight and satisfaction. With the onset of old age, all the passion and vigor of youth fade away, rendering even the strongest of individuals completely feeble and drained of energy.

Friday, September 4, 2026

१५१९. बालादपि ग्रहीतव्यं युक्तायुक्तं मनीषिभि: ।

१५१९. बालादपि ग्रहीतव्यं युक्तायुक्तं मनीषिभि: । 

रवेरविषये किं न प्रदीपस्य प्रकाशनम् ॥


अर्थ : - 

सुस्वभावी लोकांनी, चांगले वाईट या गोष्टींचा विचार करून लहान मुलांच्या सांगण्यातलं तथ्य स्वीकारावं. लहान मुलांना देखील कधी कधी जास्त समजत त्यांच कौतुक केले पाहिजे.


हिंदी भाषांतर 

सुस्वभावी लोगों को अच्छे-बुरे का विचार करके छोटे बच्चों की बातों में छिपी सच्चाई को स्वीकार करना चाहिए। कभी-कभी छोटे बच्चों को भी अधिक समझ होती है, इसलिए उनकी भी सराहना की जानी चाहिए।

English Translation 

Good-natured people should evaluate what is right and wrong and accept the truth in what young children say. Sometimes, young children understand things better, and their wisdom should be appreciated.