१३८८. चलन्ति गिरयः कामं युगान्तपवनाहताः |

कृच्छ्रेऽपि न चलत्येव धीराणां निश्चला मतिः ||

अर्थ

[जरी पर्वत वादळामुळे हलत नसले तरी] प्रलय काळातील झंझावातामुळे ते [सुद्धा] डळमळले तर खुशाल घसरू देत पण धैर्यवान; बुद्धिमान लोकांची स्थिर बुद्धी कुठल्याहि संकटात विचलित होत नाही.

१३७१. चातक धूमसमूहं दृष्ट्वा मा धाव वारिधरबुद्ध्या |

इह हि भविष्यति भवतो नयनयुगादेव वारिणां पूरः ||


अर्थ

अरे चातका; धुरांचे लोट पाहून ढग आहेत अशा कल्पनेने धावत सुटू नको. [त्यामुळे पाणी तर मिळणार नाहीच पण] तुझ्या डोळ्यातून मात्र घळघळा अश्रू ओघळतील. [चातकान्योक्ती चातक = गरजू याचक; धुराचा लोट = कंजूष श्रीमंत.]

१३३१. चन्द्रबिम्बरविबिम्बतारकामण्डलानि घनमेघडम्बरैः |

भक्षितानि जलदोदरेषु तद्रोदनध्वनिरिवैष गर्जितम् ||

 

अर्थ

 

सूर्यबिम्ब; चन्द्रबिम्ब आणि सगळे तारे मोठाल्या ढगांनी जणू काही खाल्ले आहेत. [इतकं आकाश ढगाळलं आहे] आणि त्यांच्या रडण्याचा [आवाज] म्हणजे जणूकाही हे गडगडणं.

१३२२. चन्दनं शीतलं लोके चन्दनादपि चन्द्रमाः |

चन्द्रचन्दनयोर्मध्ये शीतला साधुसंगतिः ||

अर्थ

या जगात चंदन हे शीतल असत. चंदनापेक्षाही चन्द्र अधिक शीतल असतो. [पण] सज्जनांचा सहवास हा चन्द्र आणि चंदन यांपेक्षाहि अधिक शीतल असतो.

११६३. चलं वित्तं चलं चित्तं चले जीवितयौवने |

चलाचलमिदं सर्वं कीर्तिर्यस्य स जीवति ||

अर्थ

संपत्ती ही चंचल आहे. मनसुद्धा स्थिर रहात नाही. तारुण्य आणि आयुष्य क्षणभंगूर आहेत. त्यामुळे ज्यानी कीर्ति मिळवली तोच खरा जगला त्याचच आयुष्य सफल झालं.

१०४०. चेतो भग्नं यदि किल भवेत्सज्जनानां कदाचित्‌ नि:सन्देहं सहजमचिराद्धेमवद्युज्यते तत् |

छिन्नो भिन्नो घटति न यथा कुम्भकारस्य कुम्भ: दुर्वृत्तानामुपहतमनो युज्यते नैव नैव ||

अर्थ

जर कधी काळी सज्जनाच मन भंग पावलं तरी लवकरच ते सोप्या उपायांनी आणि निश्चितपणे पुन्हा जोडलं जात. जसं की सोनं [पहिला मोडून पुन्हा दागिना बनवतात] पण दुष्ट माणसाच्या बाबतीत मात्र कुम्भाराच्या  घड्याला  तडा  गेला; फुटला तर कधीच सांधता येत नाही. त्याप्रमाणे जर मनाचे तुकडे झाले तर कधीही सांधता येत नाहीत. 

७६६. चित्ते प्रसन्ने भुवनं प्रसन्नं चित्ते विषण्णे भुवनं विषण्णम् |

अतोऽभिलाषो यदि ते सुखे स्याच्चित्तप्रसादे प्रथमं यतस्व ||

अर्थ

आपलं मन जर आनंदी असेल तर आपल्याला जग सुखी दिसत आणि आपणच जर मनातून दु:खीकष्टी असलो तर [सगळं] जग दु:खी दिसत. म्हणून जर तुला सुख हवं असेल तर प्रथम मन सुखी करण्याचा प्रयत्न कर.

६७५. चातकस्त्रिचतुरान्पय: कणान् याचते जलधरं पिपासया |

सोऽपि पूरयति विश्वमम्भसा हन्त हन्त महतामुदारता ||

अर्थ

तहानल्यामुळे चातक [अगदी थोडेसे] चार पाच थेंब पाणी मेघाकडे मागतो. तो [मेघ] सर्व जगच पाण्याने भरून टाकतो. ओहो! केवढे हे थोर [महात्म्यांचे] औदार्य! [मेघान्योक्ती; मेघ = दाता; चातक = याचक ]

५५७. चतुर: सखि मे भर्ता यल्लिखति तदपरो न वाचयति |

तस्मादप्यधिकं मे स्वयमपि लिखितं स्वयं न वाचयति ||

अर्थ

[दोन मैत्रिणी बढाई मारत आहेत] अग सखी; माझा नवरा [एवढा] हुशार आहे की तो काय लिहितो ते दुसऱ्याला [मुळी] वाचताच येत नाही. त्यावर दुसरी म्हणते [हे तर काहीच नाही] माझा त्यापेक्षाही जास्त [हुशार आहे] तो स्वतः जे लिहितो ते त्याला स्वतःला सुद्धा वाचता येत नाही.

५२१. चातकस्त्रिचतुरान् पय:कणान् याचते जलधरं पिपासया |

सोऽपि पूरयति विश्वमम्भसा हन्त हन्त महतामुदारताम् ||

अर्थ

तहान लागल्यामुळे चातक पक्षी जल धारण करणाऱ्या [मेघा] कडे दोन - चार पाण्याचे थेंब [अगदी थोड पाणी] मागतो, तरीसुद्धा तो ढग सम्पूर्ण जग पाण्याने भरून टाकतो. अबब! केवढा हा थोर लोकांचा उदारपणा! [चातक पक्षी फक्त ढगातून पडणारे पावसाचे पाणीच पितो अशी कवि कल्पना आहे.]

५१३. अनेकसंशयोच्छेदि परोक्षार्थस्य दर्शकम् |

सर्वस्य लोचनं शास्त्रं यस्य नास्त्यन्ध एव स: ||

अर्थ

दृष्टीआड असणाऱ्या गोष्टी [सुद्धा] दाखवणारा; अनेक शंकांचे निरसन करणारा - शास्त्र हा - सर्वांसाठी डोळाच आहे. जो [ते] शिकला नाही तो आंधळाच होय.

४९८. चित्ते प्रसन्ने भुवनं प्रसन्नं चित्ते विषण्णे भुवनं विषण्णम् |

अतोऽभिलाषो यदि ते सुखे स्यात्‌ चित्तप्रसादे प्रथमं यतस्व ||

अर्थ

आपण [स्वतः; आपल मन] जर आनंदात असेल तर [सगळं] जग आनंदी आहे [असं आपल्याला वाटत] आपण दु:खी असलो तर सगळ जग दु:खी [भासत] म्हणून जर तुला सुख मिळवण्याची इच्छा असेल तर पहिल्यांदा मन समाधानी ठेवण्याचा प्रयत्न कर.

२८१. चिन्ता चिता समानाऽस्ति बिन्दुमात्रविशेषतः |

सजीवं दहते चिन्ता निर्जीवं दहते चिता ||

अर्थ

चिन्ता आणि चिता सारखी आहे फरक फक्त अनुस्वाराचा. चिन्ता [काळजी] जिवंत माणसाला जाळते तर चिता जीव निघून गेल्यावर [मृताला] जाळते

१५५. चित्ते भ्रान्तिर्जायते मद्यपानाद्भ्रान्ते चित्ते पापचर्यामुपैति |

१५५. चित्ते भ्रान्तिर्जायते मद्यपानाद्भ्रान्ते चित्ते पापचर्यामुपैति |
पापं कृत्वा दुर्गतिं यान्ति मूढास्तस्मान्मद्यं नैव पेयं न पेयम् ||

अर्थ

दारू प्यायल्याने मनात गोंधळ निर्माण होतो. मन थाऱ्यावर नसलं की पापाचरण घडतं. अशा प्रकारे पाप करून मूर्ख लोक नरकात पडतात. त्यामुळे दारू पिऊ नये, मुळीच पिऊ नये.

४०. चिन्तनीया हि विपदां आदावेव प्रतिक्रिया ।

४०. चिन्तनीया हि विपदां आदावेव प्रतिक्रिया ।

न कूपखननं युक्तं प्रदीप्ते वन्हिना गृहे ॥

अर्थ

संकटाचा (संकटातुन सुटण्याचा) विचार (संकट येण्याच्या) आधीच करावा.(जसे) घर पेटल्यावर विहीर खणण्याचा काय उपयोग?

२७. चलत्येकेन पादेन तिष्ठत्यन्येन बुद्धिमा‍न्‌ |

२७. चलत्येकेन पादेन तिष्ठत्यन्येन बुद्धिमान्‌ |
नासमीक्ष्य परम् स्थानम् पूर्वमायतनम् त्यजेत् ||

अर्थ

बुद्धिमान मनुष्य एकच पाऊल [पुढे] टाकतो. एक तसेच [आहे त्या जागीच ] ठेवतो. पुढच्या जागेची [धंदा किंवा नोकरी यांची ] नीट परीक्षा केल्याशिवाय पहिली जागा सोडू नये.

Hindi translation:
बुद्धिमान मनुष्य एक ही कदम आगे बढ़ाता है। एक कदम वैसे का वैसे (वहीं पर) रखता है। आगे की जगह (काम या नौकरी) की अच्छी तरह से जांच-पड़ताल किए बिना पहली जगह नहीं छोड़नी चाहिए।

---

English translation:
An intelligent person takes only one step forward. He keeps the other foot in the same place. One should not leave the first place (job or business) without thoroughly examining the next opportunity.