१५१५. पात्रापात्रविवेकोsस्ति धेनुपन्नगयोरिव ।

१५१५. पात्रापात्रविवेकोsस्ति धेनुपन्नगयोरिव । 

तृणात्संजायते क्षीरं क्षीरात्संजायते विषम् ॥

अर्थ :- 

लायक असणे किंवा नसणे ही गोष्ट गाय आणि साप यांच्या वरून समजते. 

गाईला (गवता. सारखी क्षुल्लक गोष्ट मिळाली तरी) गवताच्या पासून ती दूध तयार करते. आणि ते दूध सापाच्या पोटात गेल्यावर त्याच दुधाच गरळ बनते.

हिन्दी भाषांतर

योग्य (पात्र) या अयोग्य (कुपात्र) होना गाय और सांप के उदाहरण से समझा जा सकता है। गाय को यदि घास जैसी मामूली चीज भी मिले, तो वह उससे दूध बनाती है। वहीं, जब वही दूध सांप के पेट में जाता है, तो उससे विष (ज़हर) बन जाता है।

English Translation 

Whether someone is worthy or unworthy can be understood from the example of a cow and a snake. Even if a cow is given something as insignificant as grass, she converts it into milk. However, when that very same milk enters the snake, it turns into poison.

१५१०. प्राप्य प्रमाणपदवीं को नामास्ते तुलेsवलेपस्ते !

१५१०. प्राप्य प्रमाणपदवीं को नामास्ते तुलेsवलेपस्ते ! 

नयसि गरिष्ठमधस्तात्तदितरमुच्चैस्तरां कुरुषे ॥

अर्थ :- 

हे तुले (वजनकाटा)तू म्हणशील तेच खरं असा शिक्कामोर्तब झाल्यानंतर तुला एवढा गर्व का झालाय?  जो वजनदार असतो त्याला तू (मान द्यायचा सोडून) खाली ढकलतेस आणि जे (हलकं) असेल त्याला उंचीवर नेऊन ठेवतेस.

हिंदी अनुवाद

"हे तराजू (वजन काँटा)! जब यह पक्का हो ही चुका है कि तू जो कहेगा वही सच है, तो फिर तुझे इतना अहंकार क्यों हो गया है? जो (वजनदार) भारी होता है, उसे सम्मान देने के बजाय तू नीचे धकेल देता है, और जो (हल्का) होता है, उसे ऊँचा उठा देता है।"

English Translation

"O weighing scale! Once it has been firmly stamped that whatever you say is the ultimate truth, why have you become so arrogant? Instead of respecting that which is heavy (has substance), you push it down, and that which is light (lacks substance), you elevate to a higher position."

१४९१. परीक्ष्य सत्कुलं विद्यां शीलं शौर्यं सुरूपताम्।

१४९१. परीक्ष्य सत्कुलं विद्यां शीलं शौर्यं सुरूपताम्। 

विधिर्ददाति निपुण: कन्यामिव दरिद्रताम् ॥

अर्थ :- ब्रह्मदेव, शिक्षण, चारित्र्य, पराक्रम, देखणेपण या गोष्टी (नीट) पारखून मगच, (वधु पित्याने) मुलगी द्यावी तसे (सत्पात्र व्यक्तीलाच) गरिबी बहाल करतो.

हिंदी अनुवाद

ब्रह्मा जी (विधाता) कुल, शिक्षा, चरित्र, पराक्रम और सुंदरता को (अच्छी तरह) परखकर ही, जैसे (वधू का पिता अपनी) बेटी सौंपता है, वैसे ही (सत्पात्र/योग्य व्यक्ति को) गरीबी प्रदान करते हैं।

English Translation

Just as a bride's father hands over his daughter only after thoroughly examining the lineage, education, character, valor, and good looks (of the groom), Brahma (the Creator) likewise bestows poverty only upon a deserving person.

१४८६. पलाशपुष्पसङ्काशं तारकाग्रहमस्तकम्।

१४८६. पलाशपुष्पसङ्काशं तारकाग्रहमस्तकम्।

रौद्रं रौद्रात्मकं घोरं तं केतुं प्रणमाम्यहम्॥

अर्थ:- 
पळसाच्या (लाल) फुलासारखी कांती असणाऱ्या, सर्व तारा आणि ग्रहांचे मस्तक (शिखर) असणाऱ्या, अत्यंत उग्र, रौद्र रूप धारण करणाऱ्या आणि भयानक दिसणाऱ्या, त्या केतू ग्रहाला मी वंदन करतो.

हिंदी अनुवाद

पलाश के (लाल) फूल के समान कांति वाले, तारों और ग्रहों में मस्तक (प्रधान) स्वरूप, अत्यंत उग्र, रौद्र रूप वाले और भयानक दिखने वाले, उन केतु ग्रह को मैं प्रणाम करता हूँ।

English Translation

I bow to Ketu, who resembles the (red) Palasha flower in brilliance, who stands at the head of stars and planets, who is fierce, terrible, and the embodiment of wrath.

१४७७. प्रियङ्गुकलिकाश्यामं रूपेणाप्रतिमं बुधम्।

१४७७. प्रियङ्गुकलिकाश्यामं रूपेणाप्रतिमं बुधम्।

सौम्यं सौम्यगुणोपेतं तं बुधं प्रणमाम्यहम् ॥

अर्थ :- 

अगदी अजोड रूप धारण करणाऱ्या, प्रियङ्गुच्या कळी प्रमाणे शामल दिसणाऱ्या,नरम स्वभावाच्या, त्या बुध ग्रहाला मी वंदन करतो/करते.

प्रियंगु एक प्रसिद्ध आणि महत्वपूर्ण आयुर्वेदिक औषधी आहे. 

हिंदी अनुवाद

"अतुलनीय रूप धारण करने वाले, प्रियंगु की कली के समान श्याम वर्ण वाले, और कोमल स्वभाव वाले, उन बुध ग्रह को मैं प्रणाम करता/करती हूँ।"

English Translation

"I bow to Mercury, who possesses an incomparable form, whose complexion is dark like the bud of a Priyangu flower, and who is gentle in nature."

१४६८. पिता रत्नाकरो यस्य ल‌क्ष्मी: यस्य सहोदरी ।

१४६८. पिता रत्नाकरो यस्य ल‌क्ष्मी: यस्य सहोदरी । 

शङ्खो भ्रमति भिक्षायै फलं कर्मानुसारत:॥

अर्थ :- 

अमृत मिळवण्यासाठी देवदानवांनी समुद्रमंथन केले, त्यामधून निघालेल्या शंखा बद्दल हा श्लोक आहे.

रत्नांची खाण असणारा (समुद्र) ज्याचा पिता आहे, (साक्षात) लक्ष्मी ज्याची सख्खी बहिण आहे असा शंख भिक मागण्यांसाठी दारोदार भटकतो. (पूर्वी व वाईट) काम केल्यामुळे त्याचा परिणाम त्याला भोगावा लागतो आहे.

हिंदी अनुवाद 

अमृत प्राप्त करने के लिए देवताओं और दानवों ने समुद्र मंथन किया था, यह श्लोक उसी मंथन से निकले शंख के बारे में है। 

रत्नों की खान (समुद्र) जिसके पिता हैं, और (साक्षात) लक्ष्मी जिसकी सगी बहन हैं, ऐसा शंख भीख मांगने के लिए दर-दर भटकता है। (पूर्व में किए गए बुरे) कर्मों के कारण उसे यह परिणाम भुगतना पड़ रहा है।

English Translation

The gods and demons churned the ocean (Samudra Manthan) to obtain the nectar of immortality (Amrit), and this verse is about the conch shell (Shankha) that emerged from it. 

Even though the ocean, which is a treasure trove of gems, is its father, and Goddess Lakshmi herself is its real sister, this conch shell wanders from door to door begging for alms. It is suffering this consequence due to its past bad deeds.

१४६१. पीत्वा रसं तु कटुकं मधुरं समानं माधुर्यमेव जनयेन्मधुमक्षिकाsसौ ।

१४६१. पीत्वा रसं तु कटुकं मधुरं समानं माधुर्यमेव जनयेन्मधुमक्षिकाsसौ । 

सन्तस्तथैव समसज्जनदुर्जनानां श्रुत्वा वच: मधुरसूक्तरसं सृजन्ति॥

अर्थ : - 

ज्या प्रमाणे कडू किंवा गोड कुठलीही चवीचा पदार्थ प्यायला मिळाला तरी मधमाशी त्यापासून मधुर असाच (मध) निर्माण करते अगदी तसेच सज्जन माणूस दुष्ट किंवा सज्जन लोकांच्या (स्वभावाला अनुसरून ते जे काही बोलतील) त्या पासून चांगलाच अर्थ काढतो.

हिंदी अनुवाद (Hindi Translation)

जिस प्रकार मधुमक्खी को चाहे कड़वा पदार्थ पीने को मिले या मीठा, वह उससे मधुर शहद का ही निर्माण करती है; ठीक उसी प्रकार सज्जन व्यक्ति दुष्ट या सज्जन लोगों के (स्वभाव के अनुसार वे जो कुछ भी कहें) विचारों से केवल अच्छा और सकारात्मक अर्थ ही ग्रहण करते हैं।

English Translation

Just as a bee, whether it drinks something bitter or sweet, creates only sweet honey from it; in the exact same way, a noble person extracts only goodness and positive meaning from whatever people—whether wicked or virtuous—say according to their nature.

१४५३. पानीयं प्राणिनां प्राणा विश्वमेव च तन्मयम् ।

१४५३. पानीयं प्राणिनां प्राणा विश्वमेव च तन्मयम् । 

नहि तोयाद्विना वृत्ति:स्वस्थस्य व्याधितस्य वा ॥

अर्थ :- प्राणीमात्र हे पाण्यावर अवलंबून असतात. हे जग पाणीमय आहे. माणूस आजारी असो किंवा तंदुरुस्त असो, पाण्याशिवाय जगू शकत नाही.

Hindi Translation (हिंदी अनुवाद)

"सभी प्राणीमात्र पानी पर निर्भर हैं। यह संसार जलमय (पानी से परिपूर्ण) है। मनुष्य चाहे बीमार हो या तंदुरुस्त, वह पानी के बिना जीवित नहीं रह सकता।"

---

English Translation (अंग्रेजी अनुवाद)

"All living beings depend on water. This world is filled with and sustained by water. Whether a person is sick or healthy, they cannot survive without water."

१४४५. पलाशकुसुमभ्रान्त्या शुकतुण्डे पतत्यलि:।

१४४५. पलाशकुसुमभ्रान्त्या शुकतुण्डे पतत्यलि:। 

सोsपि जम्बुफलभ्रान्त्या तमलिं धर्तुमिच्छति ॥

अर्थ :- 

(हे) पळसाच़े फुल आहे अशा गैरसमजाने भुंगा पोपटाच्या चोचीमध्ये अडकतो आणि तो सुद्धा हे जांभूळ आहे अशा गैरसमजुती मुळे त्या भुंग्याला पकडण्याची इच्छा करतो.

भ्रांतिमान् या अलंकाराच हे सुंदर उदाहरण आहे.

Hindi Translation (हिंदी अनुवाद)

"पलाश का फूल होने की गलतफहमी में भौंरा तोते की चोंच में फंस जाता है, और तोता भी वह जामुन है, इस गलतफहमी के कारण उस भौंरे को पकड़ने की इच्छा करता है। यह भ्रांतिमान अलंकार का एक सुंदर उदाहरण है।"

English Translation

"Mistaking the parrot's beak for a flame-of-the-forest (Palash) flower, the beetle gets trapped inside it; and the parrot, mistakenly thinking the beetle to be a blackberry (Jambhul), desires to catch it. This is a beautiful example of the Bhrantiman figure of speech (metaphor of illusion)." 

१४३१. प्रमदा मदिरा लक्ष्मीर्विज्ञेया ‌त्रिविधा सुरा ।

 १४३१. प्रमदा मदिरा लक्ष्मीर्विज्ञेया ‌त्रिविधा सुरा ।

दृष्ट्वैवोन्मादयत्येका पीता चान्यातिसंचयात् ॥

अर्थ: 

स्त्री, दारू आणि संपत्ती या तीन प्रकारच्या दारू आहेत. (पहिली फक्त) पाहूनच चढते, दुसरी प्यायल्यावर चढते आणि (तिसरी) खूप (संपत्ती) खूप साठली तर माज चढतो.

Hindi translation:
"स्त्री, शराब और संपत्ति — ये तीन प्रकार की ‘दारू’ हैं। पहली (स्त्री), तो सिर्फ देखकर ही चढ़ जाती है, दूसरी (शराब) पीने पर चढ़ती है, और तीसरी (संपत्ति) जब बहुत जमा हो जाती है तो घमंड चढ़ जाता है।"

English translation:

"Women, liquor, and wealth — these are three kinds of intoxicants. The first (woman) intoxicates by mere sight, the second (liquor) after drinking, and the third (wealth) when it accumulates excessively, gives rise to arrogance."

१४२८. पृथिव्यां यानि तीर्थानि स्नानदानेषु यत्फलम्।

 तत्फलं कोटिगुणितं ब्रह्मज्ञानसमं हि न ॥

अर्थ :

पृथ्वी वर जेवढी म्हणून तीर्थक्षेत्र आहेत, त्यात स्नान करून व भरपूर दाने दिल्याने जे पुण्य लाभते, त्याच्या कोटी पट केली तरी ते ब्रह्मज्ञानाची बरोबरी करू शकणार नाही.

हिंदी :

पृथ्वी पर जितने भी तीर्थस्थल हैं, उनमें स्नान करके और भरपूर दान देने से जो पुण्य मिलता है, उसके करोड़ गुना करने पर भी वह ब्रह्मज्ञान की बराबरी नहीं कर सकता।

English:

All the pilgrimages that exist on Earth, even if one bathes in them and gives abundant charity to gain merit, multiplying that merit by millions would still not equal the value of Brahma-jnana (spiritual knowledge of the Absolute).

१४०८. पिता धर्मः पिता स्वर्गः पिता हि परमं तपः।

पितरि प्रीतिमापन्ने सर्वाः प्रीयन्ति देवता।।

पिता हाच धर्म आहे, पिता हा स्वर्ग आहे आणि पिता हिच सर्व श्रेष्ठ तपस्या आहे. वडील प्रसन्न झाल्यावर सर्व देव प्रसन्न होतात.

१४०१. पूर्णे तटाके तृषितः सदैव भूतेपि गेहे क्षुधितः स मूढः ।

पूर्णे तटाके तृषितः सदैव भूतेपि गेहे क्षुधितः स मूढः ।
कल्पद्रुमे सत्यपि वै दरिद्रः गुर्वादियोगेऽपि हि यः प्रमादी ॥

सद्गुरु ची भेट होऊन सुद्धा जो चुका करतो तो ( शिष्य) तळेपूर्ण भरलेले असूनही कायम तहानलेला असतो, स्वतःचे घर असूनही भुकेजलेला, व कल्पवृक्ष मालकीचा असूनही गरीबच असतो.

१३८७. प्राप्ता जरा यौवनमप्यतीतं बुधा यतध्वं परमार्थसिद्ध्यै |

आयुर्गतप्रायमिदं यतोऽसौ विश्राम्य विश्राम्य न याति कालः ||

अर्थ

अरे समजदार माणसांनो; तारुण्य तर गेलंच आहे; म्हातारपण येऊन ठेपलंय [आता तरी] अद्ध्यात्माच्या  [तत्त्वज्ञानाच्या] प्राप्ती साठी झटा. आयुष्य संपल्यात जमा आहे कारण की काळ [यम] थांबून थांबून [तुमच मन अशान्त आहे म्हणून तुम्हाला वेळ देऊन] येत नाही. [आपली घटका भरली की तो नेतोच.]

१३५१. पार्वतीमोषधीमेकामपर्णांं मृगयामहे |

शूली हालाहलं पीत्वा यया मृत्युंजयोऽभवत् ||

अर्थ

आम्ही एका औषधीचा शोध [तिला प्रसन्न करून घेण्याची मनापासून इच्छा करतोय] ती [हिमालय] पर्वतातील [त्याची कन्या] अपर्णा [एका वनस्पतीचे नाव; देवी पार्वती] की जिच्यामुळे शूली [पोट दुखणारा; भगवान शंकर] हालाहल [हे जहाल विष] पिऊन मृत्युंजय झाले.

१३१२. परिचरितव्याः सन्तः यद्यपि कथयन्ति नो सदुपदेशम् |

यास्तेषां स्वैरकथाः ता एव भवन्ति शास्त्राणि ||

अर्थ

सज्जन जरी सदुपदेश करत बसले नाहीत तरी त्यांची सेवा करावी [त्यांच्या सहवासात रहावे] त्यांच्या [नुसत्या] सहजी गप्पा सुद्धा शास्त्रांना धरूनच असतात. [त्यामुळे सुद्धा आपल्याला भरपूर ज्ञान होऊन जात.]

१३०८. पूरोत्पीडे तडागस्य परीवाहः प्रतिक्रिया |

शोकक्षोभे च हृदयं प्रलापैरेव धार्यते || उत्तररामचरित्र

अर्थ

तलावात पाणी भरून वरती यायला लागलं तर जादा पाण्याचा [पाट काढून निचरा करणं] हाच उपाय आहे. मनात दुःख खदखदत राहील तर शोकाच्या  [रडत जिवलगाना सांगून] विलापानीच हृदय सावरत.

१३०२. पुत्रपौत्रवधूभृत्यैः सम्पूर्णमपि सर्वदा |

भार्याहीनगृहस्थस्य शून्यमेव गृहं मतम् ||

अर्थ

अगदी नेहमी मुलं; नातवंड; सुना; नोकरचाकर यांनी घर भरलेलं असलं तरी पत्नी नसेल तर त्याला ते रित रितच वाटत.

१२७. प्रेम सत्यं तयोरेव ययोर्योगवियोगयोः |

वत्सरा वासरीयन्ति वासरीयन्ति वत्सराः ||

अर्थ

त्यांच्यातच खर प्रेम आहे असं म्हंटल पाहिजे; की जे जवळ असताना वर्ष हे दिवसासारखं [पटकन गेलं असं वाटत] आणि विरहकाळात एक दिवस हा वर्षाप्रमाणे भासतो.

१२५२. पूरयेदन्नेनार्धं तृतीयमुदकेन नु |

वायोस्सञ्चारणार्थाय चतुर्थमवशेषयेत् ||

अर्थ

[आपल्या पोटाचा] अर्धा भाग भरेपर्यंत अन्न खावं आणि खरोखर पाव भाग पाणी प्यावं. वाऱ्याच्या हालचालीसाठी पाव भाग मोकळा ठेवावा.