१४१९. सर्पो नृत्यति चेन्मञ्चे चक्राटस्तत्र कारणम्।

तं निगृह्य खलं पूर्वं कुर्यात् सर्पावरोधनम्॥

अर्थ : जर व्यासपीठावर (दुष्ट माणूस खूप महत्त्वाची) सूत्रे हलवत असेल तर गारुडी हा (मुख्य सूत्रधार) कारण आहे. त्या दुष्टाला पहिल्यांदा ताब्यात घेऊन मग सापाला निर्बंध घालावेत. 

दुष्ट माणूस - सर्प

१३९४. सहनं सर्वदुःखानामप्रतीकारपूर्वकम् |

चिन्ताविलापरहितं सा तितिक्षा निगद्यते ||

विवेकचूडामणि, २४.

अनायास जे सर्व दुख: आपल्याला प्राप्त होतं, त्याचा प्रतिकार न करता किंवा त्याचा शोक न करता, शान्तचित्ताने त्याला सामोरे जाणे म्हणजेच तितिक्षा.

१३८०. सिंहो व्याकरणस्य कर्तुरहरत्प्राणान्प्रियापाणिनेर्मीमांसाकृतमुन्ममाथ सहसा हस्ती मुनिं जैमिनिम् |

छन्दोज्ञाननिधिं जघान मकरो वेलातटे पिङ्गलमज्ञानावृतचेतसामतिरुषां कोऽर्थस्तिरश्चां गुणैः ||

 

अर्थ 

 

व्याकरणाची रचना करणाऱ्या [एवढ्या थोर बुद्धिमान ] पाणिनीचे प्रिय असे प्राण सिंहाने घेतले. मीमांसा शास्त्र समजावून सांगणाऱ्या जैमिनीला हत्तींनी ठार केलं. वेदांच संपूर्ण ज्ञान असणाऱ्या पिंगल  ऋषींना नदीकाठी मगरींनी गिळलं. [हे एवढे थोर लोक असले तरी] अतिशय तापट आणि अज्ञानी [गुणांची कदर नसणाऱ्या] पशु [आणि पशु तुल्य माणसांपुढे] गुणी लोकांचा काय पाडाव लागणार? [ते त्यांचा नाशच करणार.]

१३६२. संग्रामे सुभटेन्द्राणां कवीनां कविमण्डले |

दीप्तिर्वा दीप्तिहानिर्वा मुहूर्तादेव जायते ||

अर्थ

कसलेले योद्धे रणांगणात युद्ध करत असताना किंवा पंडितांच्या सभेत [पराक्रमाचा किंवा प्रतिभेचा] लखलखाट पसरणं नाहीतर एकदम काळोखी येते ती अगदी क्षणात!

१३५५. स्थान एव नियोज्यन्ते भृत्याश्चाभरणानि च |

नहि चूडामणि: पादे नूपुरं  मूर्ध्नि  धार्यते ||

अर्थ

दागिने आणि नोकर यांना योग्य ठिकाणीच ठेवावं. [नोकराशी फ़ार जवळिक करु नये; फ़ार लाड करु नयेत तसंच अपमान पण करु नये.] जसं [डोक्यावर घालण्याचं] चूडामणि [रत्न] पायात घालत नाहीत आणि पैन्जण डोक्यात घालत नाहीत.

१३५०. सत्वादिस्थैरगणितगुणैर्हन्त विश्वं प्रसूय व्यक्तं धत्ते प्रहसनकरीं या कुमारीति संज्ञाम् |

मोहध्वान्तप्रसरविरतिर्विश्वमूर्तिः समन्तादाद्या शक्तिः स्फुरतु मम सा दीपवद्देहगेहे ||

 

अर्थ 

 

केवढे हे आश्चर्य! [देवी अंबिका] असंख्य  सत्वगुणांनी संपूर्ण विश्व निर्माण करून सुद्धा अगदी गमतीशीर असं "कुमारी " हे [यथार्थ] नामाभिधान धारण करते. ती विश्व हेच जिचं रूप आहे अशी अशी; माया रूपी अंधाराचा व्याप्ती नष्ट करणारी; आद्य शक्ती अशी [देवी]  दिव्याप्रमाणे माझ्या देहरूपी घरात प्रकट होऊन [आत्मस्वरूप प्रकाशित करो.]

१३४६. सुगन्धं केतकीपुष्पं कण्टकैः परीवेष्टितम् |

यथा पुष्पं तथा राजा दुर्जनैः परिवेष्टितः ||

अर्थ

सुवास असणारा केवड्याला जसे [नेहमीच] काटे असतात, तसा राजा दुष्ट लोकांनी वेढलेला असतो.

१३४२. सम्प्रति न कल्पतरवो न सिद्धयो नापि देवता वरदाः|

जलद त्वयि विश्राम्यति सृष्टिरियं भुवनलोकस्य  ||

अर्थ

आजकाल कल्पतरू [त्याच्या खाली बसून इच्छित वस्तू देणारे वृक्ष  कुठेही] नसतात; [अष्ट] सिद्धि पण नसतात देव सुद्धा वर देत नाहीत. [बाबारे] जलदा [पाणी देणाऱ्या मेघा] तू जर विश्रांती घेतलीस [धारा बरसायचं सोडून दिलंस] तर हे सगळं जग गळाठून जाईल [त्याला सक्तीची विश्रांती मिळेल.]

१३३८. स्वमस्तकसमारूढं मृत्युं पश्येज्जनो यदि |

आहारोsपि न रोचेत किमुतान्या विभूतयः ||

अर्थ

जर आपल्या डोक्यावर [अगदी अटळ असलेला] मृत्यू माणसाला दिसेल [त्या गोष्टीच भान राहील] तर माणसाला जेवण सुद्धा गोड लागणार नाही. दुसऱ्या श्रीमंतीच्या वस्तूंची काय कथा? [आपोआप वैराग्य येईल ]

१३३६. स्थान एव नियोज्यन्ते भृत्याश्चाभरणानि च |

न हि चूडामणि: पादे  नूपुरं मूर्ध्नि धार्यते ||

अर्थ

दागिने आणि नोकर यांना योग्य स्थानावर राखलं पाहिजे. [फाजील सलगी पण उपयोगाची नाही किंवा अपमानास्पद वागणूक देऊन चालणार नाही.] मस्तक सुशोभित करणार रत्न  पायात किंवा पैंजण डोक्यावर ठेवत नाहीत.

१३१९. सर्वे कङ्कणकेयूरकुण्डलप्रतिमा गुणाः |

शीलं चाकृत्रिमं लोके लावण्यमिव भूषणम् ||

अर्थ

या जगात [कलेमधलं कौशल्य; श्रीमंती; हुशारी असे] सगळे गुण हे बांगड्या; बाजूबंद कर्णभूषणे याप्रमाणे आहेत. चारित्र्य हा गुण नैसर्गिक सौंदर्यासारखा सर्वश्रेष्ठ आहे.

१३०९. सदयं हृदयं यस्य भाषितं सत्यभूषितम् |

कायः परहिते यस्य कलिः तस्य करोति किम् ||

अर्थ

जो मनानी दयाळू आहे; अगदी खरं बोलतो आणि दुसऱ्याला मदत करण्यास देह झिजवतो, त्याच्यावर कलियुगाचा काय [वाईट परिणाम] होणार?

१२९९. सद्विद्या यदि का चिन्ता वराकोदरपूरणे |

शुकोsपि लभते वृत्तिं राम रामेति च ब्रुवन् ||

अर्थ

जर शिक्षण चांगलं घेतलं असेल तर ते बिचारं पोट भरण्याची कसली काळजी? "राम राम " असं बोलून पोपटाचा सुद्धा [व्यवस्थीत] उदरनिर्वाह होतो.

१२७८. सर्वेन्द्रियाणि संयम्य बकवत्पतितो जनः |

कालदेशोपपन्नानि सर्वकार्याणि साधयेत् ||

अर्थ

आपल्या सर्व इंद्रियांवर ताबा ठेवून माणसाने त्या त्या वेळी आणि त्या त्या ठिकाणी जसं वागणं योग्य आहे तसा व्यवहार ठेऊन आपली काम साधून घ्यावी. [मासे पकडण्यासाठी बगळा जसा तासनतास एका पायावर चित्रासारखा उभा राहतो, सगळं व्यवधान तिकडे लावतो तसं.]

१२५६. सकृदपि दृष्ट्वा पुरुषं विबुधा जानन्ति सारतां तस्य |

हस्ततुलयापि निपुणा: पलप्रमाणं विजानन्ति ||


अर्थ

एका दृष्टीक्षेपातच जाणकार एखाद्या माणसाच कर्तृत्व किती आहे ते ओळखतात. हुशार लोक हातानी जोखूनच गुंजेच वजन सांगू शकतात.

१२५५. स जातो येन जातेन याति वंशः समुन्नतिम् |

परिवर्तिनि संसारे मृतः को वा न जीवति ||

अर्थ

ज्याने आपल्या [सामर्थ्याने] घराण्याच नाव उज्वल केलं; तोच खरा जन्माला आला [त्याच्या जगण्याचं सार्थक झालं नाहीतर]  या जगाच्या रहाटगाडग्यात मेलेला कोण बरे पुन्हा जन्माला येत नाही? सगळे जन्म घेऊन आपल आयुष्य रेटत राहतात, पण याचा जन्म सार्थक होतो.]

१२५१. सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम् |

योऽर्थे शुचिः स हि शुचिर्न मृद्वारिशुचिः शुचिः ||

अर्थ

अगदी सर्व शुद्धतांमध्ये पैशाच्या बाबतीतील शुद्धता [निस्वार्थता; कुठल्याही प्रकारे -कॅश ऑर काइंड] ही सर्वात श्रेष्ठ होय जो पैशाच्या बाबतीत निर्मळ असेल तो खरा शुचिर्भूत माती; पाणी यांनी शुद्ध झालेला खरा शुद्ध नव्हे.

१२३८. सुखार्थी चेत्त्यजेद्विद्यां विद्यार्थी चेत्त्यजेत्सुखम् |

सुखार्थिनः  कुतो विद्या कुतो विद्यार्थिनः सुखम् ||

अर्थ

आराम /मजा  हवी असेल तर विद्या मिळणार नाही. [उत्तम यशासाठी आरामाचा] त्याचा त्याग करावा. विद्या हवी असेल तर सुखाचा त्याग करावा. आरामात मजा करणाऱ्याला विद्या कोठून मिळणार? आणि विद्येसाठी झटणाऱ्याला सुख कोठून मिळणार?

१२१३. सप्रतिबन्धं कार्यं प्रभुरधिगन्तुं सहायवानेव |

दृश्यं तमसि न पश्यति दीपेन विना सचक्षुरपि ||

अर्थ

[माणूस] सामर्थ्यवान असलातरी अडथळे असलेले [अडचणी असलेल] काम पूर्ण करायला मदतनीस [चांगले मित्र; हितचिंतक] असले तरच शक्य होत. चांगले डोळे असले तरी अंधारात दिव्याशिवाय दिसू शकत नाही.

१२०८. स्तब्धस्य नश्यति यशो विषमस्य मैत्री नष्टक्रियस्य कुलमर्थपरस्य धर्मः |

विद्याफलं व्यसनिनः कृपणस्य सौख्यं राज्यं प्रमत्तसचिवस्य नराधिपस्य ||

अर्थ

गर्विष्ठ माणसाला कीर्ति मिळत नाही. [कोणी त्याला चांगलं म्हणत नाही] त्रासदायक माणसाशी मैत्री टिकत नाही. आळशी माणसाच घर बसत. पैशाच्या पाठीमागे लागेल त्याच्या हातून धर्म घडत नाही. व्यसनी माणसाच्या शिक्षणाचा फारसा उपयोग होत नाही. चिक्कू माणसाला कधी सुख लागत नाही. मंत्री चुका करणारा असेल, त्या राजाच राज्य लयाला जात.