१५१३. तुल्येsपराधे स्वर्भानुर्भानुमन्तं चिरेण यत् ।

१५१३. तुल्येsपराधे स्वर्भानुर्भानुमन्तं चिरेण यत् । 

हिमांशुमाशु ग्रसते तन्म्रदिम्न: स्फुटं फलम् ॥

अर्थ :- 

दोघांचा अपराध सारखाच असतानाही राहू सूर्याला खूप वेळाने गिळतो, पण चंद्राला मात्र लगेच गिळतो; हे स्पष्टपणे (चंद्राच्या) कोमलतेचेच फळ आहे.

भावार्थ आणि संदर्भ: या श्लोकातून असा बोध मिळतो की, समाजात किंवा जगात जो बलवान असतो, त्याला त्रास देणे किंवा नमवणे कठीण असते. याउलट, जो नम्र, मऊ किंवा कोमल स्वभावाचा असतो, त्याला लोक लगेच त्रास देतात किंवा दाबण्याचा प्रयत्न करतात.

शब्दार्थ स्पष्टीकरण:

• तुल्ये अपराध (तुल्येऽपराधे): दोघांचा अपराध समान/सारखा असताना.

• स्वर्भानुः: राहू (पौराणिक ग्रहाचे नाव).

• भानुमन्तम्: सूर्य.

• चिरेण: खूप उशिरा किंवा दीर्घ वेळाने.

• हिमांशुम्: चंद्र (ज्याची किरणे थंड/शीतल असतात).

• आशु: त्वरित किंवा लगेच.

• म्रदिम्नः स्फुटं फलम्: कोमलता किंवा मृदुतेचेच हे उघड फळ आहे.

हिंदी अनुवाद

दोनों का अपराध समान होने पर भी राहु सूर्य को बहुत देर में ग्रसता (गिलता) है, किंतु चंद्रमा को तुरंत ही ग्रस लेता है; यह स्पष्ट रूप से (चंद्रमा की) कोमलता का ही फल है।

English Translation

Even though both have committed the same fault, Rahu swallows the Sun after a long time, but swallows the Moon almost instantly; this is clearly the result of the Moon's softness (gentleness).

१४६२. तृप्यन्ति भोजने विप्रा: मयूरा: घनगर्जिते।

१४५०. त्यजेद्धर्मं दयाहीनं विद्याहीनं गुरुं त्यजेत् ।

१४५०. त्यजेद्धर्मं दयाहीनं विद्याहीनं गुरुं त्यजेत् । 

त्यजेत्क्रोधमयीं भार्यां नि: स्नेहान्बान्धवान् त्यजेत् ॥ 

आर्य चाणक्य

अर्थ :- निर्दयी धर्माचा त्याग करावा, ज्ञानहीन अशा गुरूला सोडून (ज्ञानी गुरू)  करावा. रागीट पत्नी सोडून द्यावी. ज्यांना माया नाही अशा नातेवाईकांचा पण त्याग करावा. 

Hindi Translation (हिंदी अनुवाद)

"निर्दयी धर्म का त्याग कर देना चाहिए, ज्ञानहीन गुरु को छोड़कर (ज्ञानी गुरु को) अपनाना चाहिए। क्रोधी पत्नी को छोड़ देना चाहिए और जिन रिश्तेदारों में कोई प्रेम (माया) या स्नेह न हो, उनका भी त्याग कर देना चाहिए।"

---

English Translation (अंग्रेजी अनुवाद)

"One should abandon a religion that lacks compassion, and leave an ignorant guru to seek a wise one. A short-tempered wife should be left behind, and those relatives who have no love or affection (Maya) for you should also be renounced."

१३९१. तृष्णां चेह परित्यज्य को दरिद्रः क ईश्वरः |

तस्याश्चेत्प्रसरो दत्तो दास्यं च शिरसि स्थितम् ||

अर्थ

[माणसांनी] जर हाव सोडून दिली तर मग कोण गरीब आणि कोण श्रीमंत? [आहे त्यात समाधान राखलं तर सगळेच सारखे होतील] पण तृष्णेला जर शिरकाव करू दिला तर गुलामी ठरलेलीच. [आपल्याला हे हवं ते हवं म्हणजे कष्ट; लाचारी सगळ आलं]

१३५२. तव करकमलस्थां स्फाटिकीमक्षमालां नखकिरणविभिन्नां दाडिमीबीजबुद्ध्या|

प्रतिकलमनुकर्षन्येन कीरो निषिद्धः स भवतु मम भूत्यै वाणि ते मन्दहासः ||

अर्थ

हे सरस्वती देवी; कमलाप्रमाणे असणाऱ्या [सुंदर] हातातील स्फटिकाची जपमाळ [तुझ्या गुलाबी] नखातून पडलेल्या किरणामुळे [मालेचा मणी] डाळिंबाचा दाणा आहे असं वाटल्याने प्रत्येक क्षणी त्यावर चोच मारणाऱ्या [तुझ्या हातातल्या] पोपटाला तुझ्या ज्या स्मितहास्याने अडवलं ते माझी भरभराट करो. [देवीच्या तांबूस नखावरील किरण जपमालेवर पडल्यामुळे ति डाळिंबाच्या दाण्याप्रमाणे भासली व पोपट टोचू लागला साहजिक देवीला हसू आलं त्यामुळे तिच्या शुभ्र दंतकळ्या मधून परावर्तित झालेले शुभ्र किरण मण्यावर पडले आणि पोपटाला हे स्फटिकाचे मणी आहेत हे समजलं मग तो चोच मारायचं थांबला.]

१२९८. त्यजति भयमकृतपापं सुमित्रमयशः प्रमादिनं विद्या |

ह्री: कामिनमलसं श्रीः क्रूरं स्त्री दुर्जनं लोकः ||

अर्थ

ज्यानी पाप [वाईट काम] केलेलच नाही, त्याला भीती वाटत नाही. ज्यानी सन्मित्र सांभाळलेले आहेत, त्याचा बदलौकिक होत  नाही. चुका करणाराला [अभ्यासात सातत्य न ठेवणाऱ्याला] विद्या सोडून जाते; विषयी माणसाला लाजलज्जा सोडून जाते; लक्ष्मी आळशाला सोडून पळते; क्रूर माणसाजवळ स्त्री टिकत नाही; दुष्ट मनुष्य या जगात [कोणालाच] नको असतो.

१२९६. तटस्थैः ख्यापिताश्चेतो विशन्ति गुणिनां गुणाः |

उत्कोचितानां पद्मानां गन्धो वायुभिराहृतः ||

अर्थ

गुणी लोकांच्या गुणांच; तिऱ्हाईतानी गुणवर्णन केल्यावर [श्रोत्याच्या] मनात त्याच  कौतुक वाटायला सुरवात होते. [आपले आपण गुण सांगितले तर कुणाला खात्री वाटत नाही,] जसं की उमललेल्या कमळांचा सुगंध जेंव्हा वारा वाहून नेतो तेंव्हाच सगळीकडे पसरतो. [कमळ स्वतः सांगत नाहीत ]

१२९०. तवैतद्वाचि माधुर्यं जाने कोकिल कृत्रिमम् |

प्रपोषितो यैस्तानेव जातपक्षो जहासि यत् ||

अर्थ

अरे कोकिळा; तुझ्या बोलण्यातला हा गोडवा नकली आहे हे [मला] ठाऊक आहे, कारण पंख फुटल्यावर लगेच ज्यानी तुझं पालनपोषण केलं त्यांना सोडून देतोस. [जर हा गोडवा खरा असता तर ज्यानी संभाळलं त्यांचा असा त्याग तू केलाच नसतास. मनापासून चांगुलपणाचा अभावच आहे. बोलण नुसत गोडगोड] कोकिलान्योक्ती

१२८५. तावत्गर्जन्ति मण्डुकाः कूपमाश्रित्य निर्भयाः |

यावत्करिकराकारः कृष्णसर्पो न विद्यते ||

अर्थ

विहिरीच्या आश्रयाने  बेडूक न घाबरता तोपर्यंत  डराव डराव करत ओरडत राह्तात की जोपर्यंत हत्तीच्या सोंडेप्रमाणे [बळकट] असा काळा कुळकुळीत साप तिथे नसतो. [सर्पान्योक्ती ]

१२४८. त्वं चेत्संचरसे वृषेण लघुता का नाम दिग्दन्तिनां व्यालैः काञ्चनकुण्डलानि कुरुषे हानिर्न हेम्नः पुनः |

मूर्ध्ना चेद्वहसे जडांशुमयशः किं नाम लोकत्रयीदीपस्याम्बुजबान्धवस्य जगतामीशोऽसि किं ब्रूमहे ||

अर्थ

[हे भगवान शंकरा] तू बैलावर बसून भटकलास म्हणून [अष्ट] दिग्गजांना कमीपणा येत नाही. [खरं तर आपल्या योग्यतेनुसार वाहन निवडलं पाहिजे.] कानात सर्पाच वेटोळं अडकवलस म्हणून सोन्याचा काय तोटा होणार? जडांशु [ मंद किरण असणारा / चन्द्र] ला डोक्यावर घेतलास म्हणून लोकत्रयीला प्रकाश देणाऱ्या सूर्याचा काही बदलौकिक होत नाही. [खरं आपल्या योग्यतेनुसार सोबती निवडावे पण तू तर] त्रिलोकीचा धनी आम्ही काय बोलणार हो.

१२३७. त्वदीयं वस्तु गोविन्द तुभ्यमेव समर्पये |

तेन त्वदङ्घ्रिकमले रतिं मे यच्छ शाश्वतीम् ||

अर्थ

हे परमेश्वरा हे [या जगातील सर्व वस्तु तुझ्याच आहेत त्यातलं काही] मी तुलाच अर्पण करते. तर  [त्याच फळ म्हणून] तू; माझं प्रेम तुझ्या चरणकमली कायम जडेल असा [वर] मला दे.

११९७. तस्करस्य कुतो धर्मो दुर्जनस्य कुत: क्षमा |

वेश्यानां च कुत: स्नेह: कुत: सत्यं च कामिनाम् ||

अर्थ

चोर कुठला  धर्म [पाळतो]? [कसलाच नाही] दुष्ट क्षमा कुठली करायला? वेश्या कुणाला जीव लावणार? [पैशाच्या पाकिटाकडे बघणार] [खरंच] विषयांध लोक खऱ्या खोट्याचा विचार करत नाहीत.

११९१. तात त्वं निजकर्मणैव गमितः स्वर्गं यदि स्वस्ति ते ब्रूमस्त्वेकमिदं वधूहृतिकथां तातान्तिकं मा कृथाः |

रामोऽहं यदि तद्दिनैः कतिपयैर्व्रीडानमत्कन्धरः सार्धं बन्धुजनैः सुरेन्द्रविजयी वक्ता स्वयं रावणः ||

अर्थ

[जटायु आणि रावणाच्या युद्धानंतर जेंव्हा श्रीराम जटायूला भेटला तेंव्हा म्हणतो आहे; "अहो जटायु ताता; तुम्ही तर स्वतःच्या [पुण्याईने] स्वर्गात जाताय तुमचं कल्याण झालं आहेच, एक गोष्ट सांगायचीय सुनेच्या अपहरणाची बातमी [आमच्या] बाबांना [दशरथ महाराजांना] सांगू नका मी [पराक्रमी] राम आहे! इंद्रावर विजय मिळवणारा रावण सगळ्या लवाजम्यासह काही दिवसांनी येईल आणि शरमून लाजेनी मान खाली घालून तो स्वतःच [ही कथा] सांगेल.

११४२. तृष्णां चेह परित्यज्य को दरिद्र: क ईश्वर: |

तस्याश्चेत्प्रसरो दत्तो दास्यं च शिरसि स्थितम् ||

अर्थ

तृष्णेचा [हव्यास; हावरटपणाचा] त्याग केला तर कोण गरीब आणि कोण श्रीमंत? [आपल्याकडे जे आहे ते भरपूर असं ठरवलं तर सगळेच श्रीमंत आहेत.] पण जर तृष्णेला मोकळ रण दिलं तर तिची गुलामी कायमची आलीच.

११३४. त्याज्यं न धैर्यं विधुरेऽपि काले धैर्यात्कदाचिद्गतिमाप्नुयात्सः |

यथा समुद्रेऽपि च पोतभङ्गे सांयात्रिको वाञ्छति तर्तुमेव ||

अर्थ

वाईट काळ आला तरी धीर सोडता कामा नये. त्या धीर धरण्यामुळे कदाचित त्याला मार्ग सापडू शकेल. जसं समुद्रात जहाज बुडल्यावर [मनात बळ धरून माणूस] पोहत पोहत [किनारा गाठण्याची] इच्छा करतो. [एखादवेळेस तो पोहून तीर गाठेल, पण घाबरला तर नक्की बुडून जाईल] म्हणून मन घट्ट करून संकटाला तोंड दिल पाहिजे.]

१११३. तच्चिन्तनं तत्कथनमन्योन्यं तत्प्रबोधनम् |

एतदेकपरत्वं च तदभ्यासं विदुर्बुधाः ||

अर्थ

[फक्त] त्याबद्दलच विचार करणे; त्या बद्दल बोलणे; त्याच विषयाची चर्चा करणे याला बुद्धिमान लोक अभ्यास असे म्हणतात. [त्याच कामाला वाहून घेतलं तर कार्य तडीस जातात.]

११०६. तन्मूलं गुरुतायास्तत्सौख्यं तद्यशस्तदौर्जित्यम् |

तत्सौभाग्यं पुंसां यदेतदप्रार्थनं नाम ||

अर्थ

याचना न करणे [आणि ती करायला न लागणे] म्हणजे [ खरं तर] त्यातच मोठेपणा आहे; सुख सामावलेलं आहे; त्यातच सत्कीर्ती आहे; तीच ताकद आहे; ते सुदैव होय.


English Meaning

Asking nothing to anybody is a greatness, is a happiness, is a popularity, is a strength, is a fortune.

१०८५. तावदेषा देवभाषा देवी स्थास्यति भूतले |

यावच्च वंशोऽस्त्यार्याणां तावदेषा ध्रुवंध्रुवा ||

अर्थ

[आज संस्कृत -दिन आहे २०/०८/२०१३] जोपर्यंत  आर्यांचा वंश या जगामध्ये अस्तित्वात आहे, तोपर्यंत देवांची असलेली ही नितांतसुंदर आणि सामर्थ्यवान अशी संस्कृत भाषा अढळ स्थानी राहील.

१०१०. तृणं ब्रह्मविदः स्वर्गस्तृणं शूरस्य जीवितम् |

जिताक्षस्य तृणं नारी; निस्पृहस्य तृणं जगत् ||

अर्थ

ब्रह्मज्ञानी माणसाला स्वर्गसुख कस्पटासमान वाटते. पराक्रमी माणसाला आयुष्य गवताच्या काडीप्रमाणे [बिनमहत्वाचे ] वाटते. ज्याने दृष्टीवर विजय मिळवलेला आहे, त्याला स्त्री [च्या सौंदर्याचे] बिलकुल महत्व नसते. निरिच्छ माणसाला अवघे जग तुच्छ वाटते.

८३७. तदा स वृद्धो भवति तदा भवति दु:खित: |

तदा शून्यं  जगत्सर्वं यदा मात्रा वियुज्यते ||

अर्थ

जेंव्हा [एखाद्या  व्यक्तीला] आईचा वियोग होतो तेंव्हा त्याला दु:ख होतं; सगळं जग भकास वाटत व तो [खरा] म्हातारा होतो.