भाषासु मुख्या मधुरा दिव्या गीर्वाण भारती।
तस्यां हि काव्यं मधुरं तस्मादपि सुभाषितम्॥
Showing posts with label . Show all posts
Showing posts with label . Show all posts

Sunday, July 26, 2026

१५०१. कुलीनै: सह संपर्क: पण्डितै: सह मित्रताम्।

१५०१. कुलीनै: सह संपर्क: पण्डितै: सह मित्रताम्।

ज्ञातिभिश्च समं मेलं कुर्वाणो नावसीदति ॥


अर्थ :- जो मनुष्य घरंदाज लोकांशी संबंध ठेवतो, ज्ञानी लोकांशी मैत्री करतो आणि आपल्या नातेवाईकांवर प्रेम करतो त्याचा नाश होत नाही.


हिंदी अनुवाद

जो मनुष्य कुलीन (संस्कारी) लोगों से संबंध रखता है, ज्ञानियों से मित्रता करता है और अपने संबंधियों (नातेदारों) से प्रेम करता है, उसका कभी विनाश नहीं होता।

English Translation

A person who maintains connections with noble families, fosters friendship with the wise, and cherishes love for their relatives shall never face ruin.

 

Tuesday, July 7, 2026

१४९०. किं कुलेन विशालेन विद्याहीनेन देहिना ।

१४९०. किं कुलेन विशालेन विद्याहीनेन देहिना । 

दुष्कुलं चापि विदुषा देवैरपि  सुपूज्यते ॥


अर्थ :- थोर घराण्यात जन्म झाला तरी अशिक्षित असल्यास थोर घराण्याचा काय उपयोग? विद्वान असेल तर हलक्या घराण्यातील माणसांचा देव सुद्धा मान ठेवतात.


हिंदी अनुवाद

उच्च घराने (बड़े कुल) में जन्म लेने के बाद भी यदि कोई अशिक्षित (मूर्ख) हो, तो उस उच्च घराने का क्या लाभ? इसके विपरीत, यदि कोई व्यक्ति विद्वान है, तो भले ही वह छोटे या साधारण घराने का हो, देवता भी उसका सम्मान करते हैं।

English Translation

What is the use of being born into a noble or prestigious family if one remains uneducated? On the other hand, if a person is wise and learned, even the gods respect them, regardless of their humble origins.

Wednesday, June 17, 2026

१४७३. केतक्य: कण्टकैर्व्याप्ता: नलिन्य: या: पङ्कसंभवा:।

१४७३. केतक्य: कण्टकैर्व्याप्ता: नलिन्य: या: पङ्कसंभवा:। 

विलासिन्य: सगर्वाश्च क्व रत्नमनुपद्रवम्॥


अर्थ :  खूप गुण जिथे असतात तिथे कुठला तरी दोष असतो च संपूर्ण निष्कलंक वस्तू सापडत नाही असे कवि सांगतोय.

केवडा (खूप सुगंध देतो खरा) पण त्याच्या भोवती काटे असतात,कमळ  चिखलात उगवते.सुंदर स्त्रिया गर्विष्ठ असतात.कुठल रत्न निर्दोष आहे? कोणतही नाही.


हिंदी अनुवाद

केतकी के पौधे कांटों से घिरे होते हैं, कमलिनी (कमल का पौधा) कीचड़ से पैदा होती है, और सुंदर (विलासप्रिय) स्त्रियां गर्व (अभिमान) से युक्त होती हैं; फिर इस संसार में ऐसा कौन सा रत्न है, जो किसी उपद्रव (कष्ट, दोष या बाधा) से रहित हो?

भावार्थ: इस संसार में कोई भी मूल्यवान या सुंदर वस्तु पूरी तरह से निर्दोष नहीं है। हर अच्छी चीज़ के साथ कोई न कोई कमी या कठिनाई जुड़ी होती है।


English Translation

The Ketaki (screw-pine) bushes are surrounded by thorns, the lotuses grow out of mud, and beautiful, luxurious women are full of pride; where indeed is that gemstone which is completely free from any blemish, trouble, or disturbance?

Meaning: There is nothing in this world that is absolutely perfect or without flaws. Every beautiful or valuable thing comes with its own set of disadvantages or difficulties.

Tuesday, May 19, 2026

१४४४. किं करिष्यति शास्त्रं ते वार्धके समुपागते ।

१४४४. किं करिष्यति शास्त्रं ते वार्धके समुपागते ।

प्रायेण शिथिलायन्ते वृद्धानां सर्वसन्धय: ।।


अर्थ :- 

म्हातारपण आल्यावर शास्त्र(पठण तुला) कसे उपयोगी पडेल?  साधारणपणे वृद्धांचे सगळे सांधे शिथील होतात (तसंच उच्चार करताना, व्याकरणाच्या) संधीचा उच्चार सुद्धा चुकीचा होतो.

पाणिनीला उद्देशून :-) 


Hindi Translation (हिंदी अनुवाद)

"बुढ़ापा आने पर शास्त्र (का पठन) तुम्हारे किस काम आएगा? आमतौर पर वृद्धों के शरीर के सभी जोड़ (सांधे) ढीले पड़ जाते हैं; उसी प्रकार, (शास्त्रों का) उच्चारण करते समय व्याकरण की संधि का उच्चारण भी त्रुटिपूर्ण (गलत) हो जाता है।"


English Translation

"How will the study/recitation of scriptures be of use to you when old age arrives? Generally, in old age, all the bodily joints become weak and loose; similarly, while reciting, even the phonetic blending (Sandhi) and grammatical pronunciations tend to falter and go wrong." 


Monday, March 17, 2025

१४०४. क्रोधमूलो मनस्तापः क्रोधः संसारबन्धनम्।

धर्मक्षयकरः क्रोधः तस्मात्क्रोधं परित्यज॥

क्रोध हा मनाच्या दुखा:चे प्राथमिक कारण आहे. संसार बन्धनाचे कारण असतो. क्रोध हा धर्माचा नाश करणार असतो. त्यामुळे [माणसाने] क्रोधाचा निरंतर त्याग करावा.


Monday, August 8, 2022

१४०२. करारविन्देन पदारविन्दं मुखारविन्दे विनिवेशयन्तम् |

वटस्य पत्रस्य पुटेशयानं बालं मुकुन्दं मनसा स्मरामि ||

अर्थ

हस्त कमलाने चरणकमल मुखकमलामध्ये घालणाऱ्या, वडाच्या पर्णावर शयन करणाऱ्या, छोट्याशा भगवान श्रीकृष्णाचे मी मनापासून स्मरण / मनामध्ये स्मरण करतो/ते.

Tuesday, February 9, 2021

१३९५, क:खगीघाङ्चिच्छौजाझाञ्ज्ञोटौठीडढण:।

तथोदधीन पफर्बाभीर्मयोSरिल्वाशिषां सह।।

अर्थ

पक्ष्यांचं प्रेम, शुद्ध बुद्धीचा, दुसऱ्याच्या बलाच अपहरण करण्यात पारंगत, शत्रू संहारात अग्र, मनाने निश्चल व निर्भीड आणि महासागराच सर्जन करणारा कोण आहे? असा राजा मय ज्याला त्याच्या शत्रूंचे देखील आशीर्वाद प्राप्त आहेत.
ह्यात जर आपण पाहिलं तर संस्कृत वर्णमालेतील सर्व ३३ व्यंजन आले आहेत आणि ते ही अगदी क्रमाने. तसेच जर आपण संस्कृत वर्णमाला पाहिली तर ती सर्वात वैज्ञनिकदृष्ट्या तयार झालेली आहे असे आपल्या लक्षात येईल. 


स्वर - अ आ इ ई उ ऊ ऋ ऌ ए ऐ ओ औ अं अः।
व्यंजन -
कंठ्य- क ख ग घ ङ ।
तालव्य- च छ ज झ ञ ।
मुर्ध्न्य- ट ठ ड ढ ण ।
दन्त्य- त थ द ध न ।
ओष्ठ्य- प फ ब भ म ।
मृदु व्यञ्जन - य र ल व श ष स ।
महास्फुट प्राण- ह क्ष । 


वरील वर्गीकरण जरी पाहिलं तरी आपल्या लक्षात येईल की किती वैज्ञानिक भाषा आहे संस्कृत. सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे स्वर वेगळे व्यंजन वेगळे इंग्रजी सारखं सर्व एकत्र नाही. परत व्यंजनातही अजून वर्गीकरण कंठातून येणारे व्यंजन कंठ्य, तालातून येणारे तालव्य, टाळू आणि जिभेच्या द्वारे मुर्ध्न्य आणि ओठाद्वारे  ओष्ठ्य. त्यातही कंठ ते ओठ क्रम अगदी योग्य. परत पुढे जर पाहिले तर प्रत्येक वर्गातील १ व ३ व्यंजन अल्पप्राण (कमी श्वास लागणारे) आणि २ व ४ व्यंजन महाप्राण (जास्त श्वास लागणारे). प्रत्येक वर्गातील पाचवे व्यंजन म्हणजे अनुनासिक अर्थात नाकाचा वापर करून उच्चारावे लागते. त्यामुळेच संस्कृत भाषा ही संगणकासाठी सगळ्यात योग्य भाषा आहे असं वैज्ञानिकांच मत आहे.

Monday, December 15, 2014

१३७५. किं कौमुदी: शशिकलाः सकला विचूर्ण्यसंयोज्य चामृतरसेन पुनः प्रयत्नात् |

कामस्य घोरहरहुंकृतिदग्धमूर्तेः संजीवनौषधिरियं विहिता विधात्रा ||

अर्थ

[सुंदर युवतीच वर्णन] भगवान शंकराच्या भयंकर हुंकाराने भस्म झालेल्या कामदेवाला पुन्हा जिवंत करण्या [च अतिदुर्धर काम असल्याने तितकाच उपाय जालीम हवा म्हणून] ब्रह्मदेवाने सर्व लखलखत्या चंद्रकोरींची बारीक पूड करून प्रयत्नपूर्वक त्यावर अमृताचा रस ओतून ओतून या [सुंदरीची] निर्मिती केली आहे .

Tuesday, September 16, 2014

१३४८. कान्तं वक्ति कपोति काकुलतया नाथान्तकालोऽधुना व्याधोऽधो धृतचापसज्जितशरः श्येनः परिभ्रामति |

इत्थं सत्यहिना स दष्ट इषुणा श्येनोऽपि तेनाहतस्तूर्णं तौ तु यमालयं प्रति गतौ दैवी विचित्रा गतिः ||

अर्थ

रडवेली होउन मादी कबुतरीण नराला म्हणते; "स्वामी; आता शेवट आलाय. [झाडा] खाली  पारधी धनुष्याला बाण लावून [आपल्याला मारायला] सज्ज झालाय [आणि वरती ] ससाणा घिरट्या घालतोय". असं असताना त्या [पारध्याला] साप चावला [आणि त्याचा नेम चुकल्याने] त्या बाणाने ससाणा पण जखमी होऊन ते दोघे लगेचच यमाच्या दरबारी गेले. नशिबाची चाल वेगळीच होती. [अगदी मृत्युच्या दाढेतून ते सुटले.]

Monday, September 8, 2014

१३४३. कुत्र विधेयो यत्नो विद्याभ्यासे सदौषधे दाने |

अवधीरणा क्व कार्या खलपरयोषित्परधनेषु ||


अर्थ

कशाच्या बाबतीत [अविरत;अथक] प्रयत्न करावा? शिक्षण; चांगलं औषध आणि दान. केंव्हा दुर्लक्ष करावं? दुष्ट लोक; दुसऱ्याची पत्नी आणि परधन.

Tuesday, September 2, 2014

१३४०. किं पौरुषं रक्षति यो न वार्तान्किं वा धनं नार्थििजनाय यत्स्यात् |

सा किं क्रिया या न हितानुबद्धा किं जीवितं साधुविरोधि यद्वै ||

अर्थ

दीनदुबळ्यांच जो रक्षण करत नसेल त्याच्या पराक्रमांचा काय बरं उपयोग? गरजूंना ज्या संपत्तीचा उपयोग होत नाही तिच्या पासून काय फायदा? जे काम कल्याणासाठी नाही त्याचा काय उपयोग? सज्जनांना त्रास देणाऱ्या आयुष्याचा काय बरं उपयोग?

Monday, August 11, 2014

१३३७. क्रतौ विवाहे व्यसने रिपुक्षये यशस्करे कर्मणि मित्रसंग्रहे |

प्रियासु नारीष्वधनेषु बन्धुषु धनव्ययस्तेषु  न गण्यते बुधैः ||

अर्थ

यज्ञ [धर्मकृत्य]; लग्न; संकट; शत्रूवर मात; कीर्तिदायक काम; मित्रासाठी; जवळच्या [नातेवाईक] स्त्री साठी आणि गरीब बांधवासाठी [जास्त] खर्च झाला तरी सूज्ञ माणसांना त्याच काही वाटत नाही. [तो अनाठायी वाटत नाही; सत्कारणी लागला असं वाटत.]

Sunday, July 27, 2014

१३२७. कृतान्तस्य दूती जरा कर्णमूले समागत्य वक्तीति लोकाः श्रुणुध्वम् |

परस्त्रीपरद्रव्यवाञ्छां त्यजध्वं भजध्वं रमानाथपादारविन्दम् ||

अर्थ

[अगदी] कानापाशी येऊन यमाची दूत असलेली जरा [म्हातारपण] म्हणते "अरे बाबांनो; ऐका; [मी यमाचीच दूती आहे मरण जवळ येऊन ठेपलंय तर आता तरी] परस्त्रीची किंवा दुसऱ्याच्या संपत्तीची इच्छा सोडून द्या. लक्ष्मीपतीच्या चरणकमलांची भक्ती करा.

Thursday, July 24, 2014

१३२५. कष्टा वृत्तिः पराधीना कष्टो वासो निराश्रयः |

निर्धनो व्यवसायश्च सर्वकष्टा दरिद्रता ||

अर्थ

उपजीविकेचं साधन दुसऱ्यावर अवलंबून असलं तर फार त्रासाचं असतं. कुणाचाही आधार नसताना राहणं कठीण आहे. पैसे नसताना धंदा काढणे अवघड आहे. आणि या सर्वापेक्षा गरिबी फार त्रासदायक आहे.

Monday, July 7, 2014

१३१४. को लाभो गुणिसंगमः किमसुखं प्राज्ञेतरै: संगतिः का हानिः समयच्युतिर्निपुणता का धर्मतत्वे रतिः |

कः शूरो विजितेन्द्रियःप्रियतमा कानुव्रता किं धनं विद्या किं सुखमप्रवासगमनं राज्यं किमाज्ञाफलम् ||
अर्थ = [या जगात] फायदा कुठला? गुणी लोकांशी सहवास. दुःख कशाला म्हणाव? मूर्ख लोकांशी संगत. तोटा कुठला? वेळ वाया जाणं. कौशल्य म्हणजे काय? धर्मावर प्रेम असणं. शूर कुणाला म्हणावं? ज्याचा आपल्या इंद्रियांवर ताबा आहे त्याला. अगदी आवडती कोण? जी आपल्या कल्याणासाठी झटते ती. संपत्ती कुठली? विद्या. दुःख कोणते? पापाची आवड. राज्य म्हणजे काय? आपली आज्ञा पाळली जाणं.

Tuesday, June 10, 2014

१२९२. कुदेशमासाद्य कुतोऽर्थसंचयः कुपुत्रमासाद्य कुतो जलाञ्जलिः |

कुगेहिनीं प्राप्य गृहे कुतः सुखं  कुशिष्यमध्यापयतः कुतो यशः ||

अर्थ

अयोग्य प्रदेशात वास्तव्य केल्यास पैसे कसे साठणार? मुलगा वाईट [असंस्कृत] असला तर श्राद्ध कोण करणार [म्हातारपणी शांतता सुख कुठलं मिळायला?] पत्नी चांगली [गुणी आणि अनुकूल] नसेल तर घरात सुख कसलं मिळतय? वाईट [शिकवण्याकडे; अभ्यासाकडे लक्ष न देणारे दंगिष्ट] विद्यार्थी शिकवत राहिल तर कीर्ति कसची मिळणार?

Monday, May 19, 2014

१२७४. कस्त्वं लोहितलोचनास्यचरणो हंसः कुतो मानसात्किं तत्रास्ति सुवर्णपङ्कजवनान्यम्भः सुधासंनिभम् |

रत्नानां निचयाःप्रवालमणयो वैदूर्यरोहः क्वचिच्छम्बुकाः किमु सन्ति नेति च बकैराकर्ण्य हीहीकृतम् ||

अर्थ

[बगळे नवीन आलेल्या पक्ष्याला पाहून विचारतात] तांबडे तांबडे डोळे, तोंड [चोच] आणि पाय असणारा तू कोण आहेस? " कोण बरे तू ?"; "हंस "; "कुठून आलास बरं?"; "मानससरोवरातून "; "तिथ काय असत?"; " तिकडे ना सोनेरी कमळांचे ताटवेच्या ताटवे. अमृतासारखं पाणी. रत्नांच्या राशीच असतात. कुठे कुठे वैदूर्याचे कोंबसुद्धा मिळतात." [इतकं वैभव ऐकून परत बगळे विचारतात] "शिंपले असतात का रे ?"; "नाही बाबा" हे ऐकून बगळे खदाखदा हसले. [काय एकेकाची आवड असते.]

१२७३. कलारत्नं गीतं गगनतलरत्नं दिनमणिः सभारत्नं विद्वाञ्श्रवणपटुरत्नं हरिकथा |

निशारत्नं चन्द्रःशयनतलरत्नं शशिमुखी महीरत्नं श्रीमाञ्जयति रघुनाथो नृपवरः ||

अर्थ

सर्व कलामध्ये उत्कृष्ट [रत्न] गानकला सूर्य हा आकाशमंडळाचे रत्न होय. विद्वान हा सभेच रत्न. सर्वात  श्रवणीय ही हरिकथाच असते. श्रेष्ठ राजा श्रीराम हा पृथ्वीतलाचा अलंकार, असून त्याचा [नेहमी] विजय होतो.

Monday, May 12, 2014

१२६९. क्रोधो मूलमनर्थानां क्रोधः संसारबन्धनम् |

धर्मक्षयकरः क्रोधस्तस्मात्क्रोधं विवर्जयेत् ||
अर्थ

संताप हे संकटांचे कारण आहे. राग हे संसाराच्या [जन्ममरणाच्या येरझारांचे] बंधनाचे मूळ आहे. संतापामुळे धर्माची हानी होते [संताप झाल्यामुळे शाप दिला तर सगळं तप वाया जाते शिवाय त्यापायी परमेशाच्या भक्तीत व्यत्यय येतो] म्हणून रागावणं संपूर्णपणे सोडून द्यावं. 

Wednesday, April 30, 2014

१२६०. कुटिला लक्ष्मीर्यत्र प्रभवति न सरस्वती वसति तत्र |

प्रायः श्वश्रूस्नुषयोर्न दृश्यते सौह्रुदं लोके ||

अर्थ

जीथे कारस्थानी लक्ष्मी येऊन राहते, तिथे सरस्वती [विद्वत्ता] कधी राहायला येत नाही. या जगात सासवा सुनांची सहसा मैत्री नसतेच. [पटतच नाही]