१३३९. लोभमूलानि पापानि व्याधयो दोषमूलकाः |

स्नेहमूलानि दुःखानि त्रीणि त्यक्त्वा सुखी भव ||

अर्थ

हाव [या दुर्गुणामुळे माणूस] पापे करतो; [आपल्याच] चुकांमुळे आजार होतात; आसक्तीने कुठेतरी जीव जडल्यामुळे, दुःख होतात. या तीन गोष्टींचा त्याग करून सुखी हो.

१३१६. लङ्कापतेः संकुचितं यशो यद्यत्कीर्तिपात्रं रघुराजपुत्रः |

स सर्व एवादिकवेः प्रभावः न कोपनीयाः कवयः क्षितीन्द्रैः ||

अर्थ


रावणाची कीर्ति जी कमी झालीय आणि श्रीरामाचा मात्र सगळीकडे कीर्तीचा डंका; हा सगळा आदिकवी [वाल्मिकी यांच्या मताचा] प्रभाव होय. [थट्टेत कवि म्हणतो] राजांनी कवींचा रोष ओढवून घेऊ नये. [ते जर रागावले तर निंदा करतील ना!]

१२०९. लक्ष्मी: वसति जिह्वाग्रे जिह्वाग्रे मित्रबान्धवा: |

जिह्वाग्रे बन्धनं प्राप्तं जिह्वाग्रे मरणं ध्रुवम् ||

अर्थ

आपल्या जिभेच्या टोकावर [आपल्या वाक्चातुर्यावर] लक्ष्मी [संपत्तीची स्थिती] अवलंबून असते. नातेवाईक आणि मित्र [खरं आणि गोड] बोलण्यावर टिकवता येतात. अडकायला जीभेमुळेच होत आणि जिभेवर [ताबा न ठेवता खादाडत राहील तर] मृत्यू [त्यामुळे] येतो.

१३३८. लोभमूलानि पापानि रसमूलाश्च व्याधयः |

इष्टमूलानि शोकानि त्रीणि त्यक्त्वा सुखी भव ||

अर्थ

पापे ही लोभामुळे [हव्यास हे हवं ते हवं यामुळे] होतात. वेगवेगळ्या चवीढवीमुळे आजार होतात. [जिह्वालौल्यामुळे जवळपास सगळे आजार होतात.] आपल्याला अमुकच हवंय या इच्छेमुळे खूप दु:ख होत. या तीनही गोष्टींचा त्याग करून सुखी हो.

१०३३. लाभानामुत्तमं किं स्याद् धनानां स्यात् किमुत्तमम् |

लाभानां श्रेय आरोग्यं धनानामुत्तमा विद्या ||

अर्थ

[आपल्या] फायद्यांमध्ये सर्वात श्रेष्ठ फायदा कुठला? संपत्तीच्या [प्रकारांमधे] कुठली श्रेष्ठ? सगळ्यात [चांगलं] आरोग्य हा सर्वश्रेष्ठ लाभ आहे. संपत्तीच्या सगळ्या प्रकारात विद्या ही श्रेष्ठ संपत्ती होय.

९४५. लालने बहवो दोषास्ताडने बहवो गुणा: |

तस्मात् पुत्रं च शिष्यं च ताडयेन्न तु लालयेत् ||

अर्थ

[मुलगा किंवा विद्यार्थी] यांना लाडावून ठेवण्यात बरेच दोष आहेत आणि शिस्त लावण्याचे बरेच गुण [हितकारक] आहे म्हणून मुलांना किंवा विद्यार्थ्यांना शिस्त लावावी, लाडावून ठेवू नये.

९४३. लोले ब्रूहि ; कपालिकामिनि? पिता कस्ते ?पति: पाथसां क: प्रत्येति जलादपत्यजननं? प्रत्येति य: प्रस्तरात् |

इत्थं पर्वतराजसिन्धुसुतयोराकर्ण्य वाक्चातुरीं सस्मेरस्य हरेर्हरस्य च मुदो निघ्नन्तु विघ्नं तव ||

अर्थ

"अग चंचल अशा लक्ष्मी; सांग."; "काय गं रुंडमाळ घालणाऱ्या शंकराची बायको असलेल्या [बये]?"; "बाप कोण ग तुझा?"; उदकाचा स्वामी [समुद्र]"; "पाण्यापासून मूल जलमलेलं कुणाला गं पटेल?" ज्याला दगडातून मूल पटत त्यालाच."अशा प्रकारे गिरिजा आणि लक्ष्मी यांच्या बोलण्यातलं चातुर्य बघून स्मितहास्य करणाऱ्या भगवान शंकर आणि भगवान विष्णु यांचा आनंद तुझे संकट हरण करो.

९२१. लोभात् क्रोध: प्रभवति लोभात् काम: प्रजायते |

लोभान्मोहश्च नाशश्च लोभ: पापस्य कारणम् ||

अर्थ

हावरटपणामुळे राग येतो; लोभामुळे [सगळं हवं अशा] इच्छा होतात;  लोभामुळे मोह पडतो आणि [अखेरीस]  नाश होतो; लोभ [आसक्ति] हे पापाचे [मूळ] कारण आहे.

७९९. लाङ्गूलचालनमधश्चरणावपातं भूमौ निपत्य चरणोदरदर्शनं च |

श्वा पिण्डदस्य कुरुते गजपुङ्गवस्तु धीरं विलोकयति चाटुशतैश्च भुङ्क्ते || नीतिशतक ; भर्तृहरी
अर्थ

कुत्रा [जेऊ घालतो म्हणून; जेवण मिळवण्यासाठी] मालाकापुढे शेपूट हलवत राहतो. [त्याच्या] पायाशी लोळण घेतो; जमिनीवर लोळून पोट, पय दाखवतो. [अशी लाचारी करतो.] पण श्रेष्ठ असा गजराज मात्र सावकाश नजर फेकतो आणि शेकडो वेळा चुचकारल्यावरच [दिलेलं अन्न] खातो.

५७१. लक्ष्मी: चन्द्रादपेयाद्वा हिमवान्वा हिमं त्यजेत् |

अतीयात्सागरो वेलां न प्रतिज्ञामहं पितुः || श्रीराम

अर्थ

[एकवेळ] चंद्राच सौंदर्य नाहीस होईल; हिमालय पर्वतावरच बर्फाचा तो त्याग करेल; समुद्र त्याची सीमा ओलांडून [जमिनीवर] अतिक्रमण करेल. [अशा अशक्य गोष्टी घडल्या तरीही] मी वडिलांची [वडिलांनी केलेली आज्ञा] प्रतिज्ञा मोडणार नाही.

५०४. लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभ: |

असत्पुरुषसेवेव दृष्टिर्विफलतां गता || मृच्छकटिक अंक पहिला

अर्थ

रात्रीच्या अंधाराचे विटाने केलेले वर्णन - सर्व शरीराला जणू काही अंधार फासला जातोय; आकाश जणू काही काजळाचा पाऊस पाडतय; दुष्ट माणसाची सेवा जशी वाया जाते त्याप्रमाणे दृष्टि निरुपयोगी झाली आहे.

४७५. लङ्कापते: संकुचितं यशो यत् यत्कीर्तिपात्रं रघुराजपुत्र: |

स सर्व एवादिकवे: प्रभावो न कोपनिया: कवय: क्षितीन्द्रै: ||

अर्थ

लंकेच्या राजा रावणाची कीर्ति [जी] कमी झाली आणि श्री रामाची कीर्ति [जगभर] प्रसिद्ध झाली ही सर्व आद्य कवि [वाल्मिकी] यांची करामत आहे. म्हणून राज्यकर्त्यांनी कवी रागवतील असे वागू नये [कवि नर्म विनोदाने आपले महात्म्य सांगत आहे.]

३१९. लाघवं कर्मसामर्थ्यं स्थैर्यं क्लेशसहिष्णुता |

दोषक्षयोऽग्निवृद्धिश्च व्यायामादुपजायते ||

अर्थ

व्यायामाने शरीर हलके होते, बोजड राहात नाही, चपळता येते, कामाचा उरक, मनाची स्थिरता, कष्ट सहन करण्याची ताकद, शरीरातील दोषांचा नाश, भूक वाढणे या [चांगल्या] गोष्टी होतात.

२९७. लुब्धो न विसृजत्यर्थं नरो दारिद्र्यशङ्कया |

दातापि विसृजत्यर्थं तयैव ननु शङ्कया ||

अर्थ

पैसे [दान केल्यामुळे] गरिबी येईल या भीतीने कंजूस मनुष्य ते दान करीत नाही. तर उदार माणूस [संपत्ति गेली तर नंतर दान करता येणार नाही अशा] त्याच भीतीने संपत्ति दान करत राहतो.

२३८. लौकिकानां हि साधूनामर्थं वागनुवर्तते |

ऋषीणां पुनराद्यानां वाचमर्थोनुधावति ||

अर्थ

सगळे सत्प्रवृत्त लोक जसं असेल - घडेल - तसं वर्णन करतात. परंतु [द्रष्टे ] ऋषी जस बोलले त्याप्रमाणेच [नंतर ] घटना क्रम घडला.
[वाल्मिकी ऋषीनी आधी वर्णन केल्याप्रमाणे नंतर रामायण घडलं]

१९२. लुब्धं वशं नयेदर्थैः क्रुद्धं चाञ्जलिकर्मणा |

१९२. लुब्धं वशं नयेदर्थैः क्रुद्धं चाञ्जलिकर्मणा |
मूर्खं छन्दानुरोधेन याथातथ्येन पण्डितम् ||

अर्थ

हावरट माणसाला [पुष्कळ] धन [देऊन] वश करावे. रागावलेल्याला हात जोडून शान्त [वश] करावे. मूर्खाला त्याच्या कलाने वागून वश करावे आणि विद्वानाला योग्य गोष्ट करण्याने वश करता येते.

१६६. लक्ष्मीवन्तो न जानन्ति प्रायेण परवेदनाम् |

१६६. लक्ष्मीवन्तो न जानन्ति प्रायेण परवेदनाम् |
शेषे धराभरक्रान्ते शेते नारायणः सुखम् ||

अर्थ

श्रीमंत लोकांना सहसा दुसऱ्याचं दुःख समजत नाहीत. [जसं] पृथ्वीच्या ओझ्याने थकलेल्या शेषावर नारायण खुशाल झोपून राहतो.

७७. लक्ष्मीः कौस्तुभपारिजातकसुरा: धन्वन्तरिश्चन्द्रमा:

७७. लक्ष्मीः कौस्तुभपारिजातकसुरा: धन्वन्तरिश्चन्द्रमा: गाव: कामदुभ: सुरेश्वरगजो रम्भादिदेवाङना: |
अश्व: सप्तमुखो विषं हरिधनु: शङखोऽमृतं चाम्बुधे: रत्नानीह चतुर्दश प्रतिदिनं कुर्वन्तु वो मङगलम् ||

अर्थ

लक्ष्मी [धनाची देवता], कौस्तुभ, प्राजक्त, दारू, धन्वन्तरी [देवांचा वैद्य ], चंद्र, कामधेनु, ऐरावत [इन्द्राचा हत्ती], उर्वशी वगैरे अप्सरा, सात तोंडे असलेला [सूर्याचा] घोडा, विष, विष्णूचे धनुष्य, शङख आणि अमृत, अशी समुद्रातून निघालेली हि चौदा रत्ने तुमचे नेहमी कल्याण करोत.

७२. लज्जास्पदं न दारिद्र्यं पुरुषस्य कदाचन |

७२. लज्जास्पदं न दारिद्र्यं पुरुषस्य कदाचन |
दरिद्रोऽस्मीति जिह्रेति यत्त्वसौ तद् ह्रिय: पदम् ||

अर्थ

माणसाला कधीही गरीब आहे हि गोष्ट लज्जास्पद नाही. [मी ] गरीब आहे म्हणून तो लाजतो हे लज्जास्पद आहे.

३१. लालयेत् पञ्च वर्षाणि दश वर्षाणि ताडयेत् |

३१. लालयेत् पञ्च वर्षाणि दश वर्षाणि ताडयेत् |
प्राप्ते तु षोडशे वर्षे पुत्रे मित्रवदाचरेत् ||

अर्थ

पुत्र पाच वर्षाचा होई पर्यंत त्याचे लाड करावेत. पुढील दहा वर्षे होईपर्यंत मारावे.[शिस्त लावावी या अर्थाने] परंतु सोळा वर्षाचा झाल्यावर मात्र त्याला मित्राप्रमाणे वागवावे.

Hindi Translation:

पुत्र जब तक पाँच वर्ष का हो, तब तक उसका लाड़ करना चाहिए। अगले दस वर्ष तक उसे अनुशासन में रखना चाहिए (मारना मतलब शिस्त सिखाना)। लेकिन जब वह सोलह वर्ष का हो जाए, तो उसे मित्र की तरह व्यवहार करना चाहिए।

English Translation:

One should pamper a son until he turns five. For the next ten years, he should be disciplined (meaning to instill discipline, not literal punishment). However, once he turns sixteen, he should be treated like a friend.