१५१८. आपतन्ती विपत् पुंसा धीबलेन निवार्यते ।

१५१८. आपतन्ती विपत् पुंसा धीबलेन निवार्यते । 

इयं प्राप्ता स्त्रिया धैर्यात्सुसह्यत्वं तु नीयते ॥

अर्थ :- 

आपल्या बुद्धीच्या जोरावर येऊ घातलेले संकट माणूस टाळतो. (संकट) कोसळलं  तर स्त्री त्याला धैर्याने त्याला तोंड देते.

हिंदी भाषांतर

मनुष्य अपने विवेक और बुद्धि के बल पर आने वाले संकट को टाल देता है। (और यदि संकट) आ ही पड़े, तो स्त्री धैर्य के साथ उसका सामना करती है।

English Translation

A man averts an impending crisis by virtue of his intellect. But if disaster strikes, a woman confronts it with courage and fortitude.

१५०८. आदित्यमण्डलं वापि चन्द्रमण्डलमेव वा ।

१५०८. आदित्यमण्डलं वापि चन्द्रमण्डलमेव वा । 

स्वप्ने गृह्णाति‌ हस्ताभ्यां राज्यं संप्राप्नुयान्महत् ॥

अर्थ :- 

स्वप्नांचे अर्थ काय हे सांगणाऱ्या श्लोकांपैकी हा श्लोक आहे. 

जर ( व्यक्ति) दोन्ही हातांनी सूर्य किंवा चंद्र मण्डलाला हात लावतोय असं स्वप्नात दिसले तर त्याला राज्य प्राप्ती होते.

हिंदी अनुवाद

"यह श्लोक सपनों के अर्थ बताने वाले श्लोकों में से एक है— यदि स्वप्न में कोई (व्यक्ति) अपने दोनों हाथों से सूर्य या चंद्र मंडल का स्पर्श करता हुआ दिखाई दे, तो उसे राज्य की प्राप्ति होती है।"

English Translation

"This verse is among those that explain the meaning of dreams— If a person sees themselves touching the orb of the sun or the moon with both hands in a dream, they attain a kingdom (or power and sovereignty)."

१४४३. आब्रह्मस्तंम्बपर्यंतं सर्वं मायामयं जगत् ।

१४४३. आब्रह्मस्तंम्बपर्यंतं सर्वं मायामयं जगत् ।  

सत्यं सत्यं पुन: सत्यं हरेर्नामैव केवलम्॥

अर्थ :-  

जगामध्ये ब्रह्मापासून  गवताच्या काडी पर्यंत सर्व वस्तू माया (स्वरूपात) आहेत.  परमेश्वराच नाम ही एकच  गोष्ट खरी आहे हे त्रिवार सत्य आहे. 

हिंदी अनुवाद

"इस संसार में ब्रह्मा से लेकर घास के तिनके तक सभी वस्तुएं माया (स्वरूप) हैं। परमेश्वर का नाम ही एकमात्र सत्य है—यह त्रिकाल सत्य (त्रिवार सत्य) है।"

English Translation

"In this world, everything from Brahma to a blade of grass is an illusion (Maya). Only the name of the Supreme Lord is the ultimate truth—this is the absolute, thrice-proven truth."

---

१४१५. आनृशंस्यमनुक्रोशः श्रुतं शीलं दमः शमः |

राघवं शोभयन्त्येते षड्गुणाः पुरुषोत्तमम् ||

दयाळूपणा, करुणा, विद्वत्ता, सत्चरित्रता, आत्मसंयम, शांत स्वभाव, हे सहा गुण नेहमी भगवान रामाला सुशोभित करतात.

१४०६. आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः।

नास्त्युद्यमसमो बन्धुः कृत्वा यं नावसीदति।।

आळशीपणा हा माणसाचा शरीरातला सर्वात मोठा शत्रु आहे व माणसाचा सर्वात मोठा मित्र परिश्रम हा आहे. याची कास धरल्यास (कोणाचाही) नाश होत नाही.

१३७९. आकर्ण्याम्रस्तुतिं जलमभूत्तन्नारिकेलान्तरं प्रायः कण्टकितं तथैव पनसं जातं द्विधोर्वारुकम् |

आस्तेऽधोमुखमेव कादलमलं द्राक्षाफलं क्षुद्रतां श्यामत्वं बत जाम्बवं गतमहो मात्सर्यदोषादिह ||

अर्थ

[फळांचा राजा असणाऱ्या आंब्याची स्तुती ऐकून] नारळाच्या पोटात /मनात [पाणी] पाणी  झालं. फणसाच्या अंगावर काटा उभा राहिला. उंब्राच फळ तर फुटलंच.  केळ्यानी तर मान खालीच घातली. द्राक्ष काळपट तर पडलीच आणि लहान झाली जांभूळ [हेव्यानी] जांभळ पडलं.  [हे सगळं  मत्सरानी बरं !]

१३७०. आक्रान्तं मरणेन जन्म जरया यात्युल्बणं यौवनं संतोषो धनलिप्सया शमसुखं प्रौढाङ्गनाविभ्रमैः |

लोकैर्मत्सरिभिर्गुणा वनभुवो व्यालैर्नृपा दुर्जनैरस्थैर्येण विपत्तयोऽप्युपहता ग्रस्तं न किं केन वा ||

अर्थ

आयुष्यावर मृत्युनी आक्रमण केलाय [संपवतो] बेफाम [जोश असणार] तारुण्य म्हातारपणानी संपत. संपत्तीच्या हव्यासानि समाधान नाहीस होत.नखऱ्यांकडे लक्ष जाऊन शांती मावळते. मत्सर करणाऱ्या लोकांमुळे गुणांच चीज होत नाही. अरण्यावर सापांच आक्रमण होतं. दुष्ट लोक राजांवर प्रभुत्व मिळवतात. संकटावर अस्थैर्याचे आक्रमण होत. [एकूण काय] कुठलीही गोष्ट कशानितरी संपतेच. [सर्व स्थितींना नाश आहे.]

१३६८. आलस्यं स्थिरतामुपैति भजते चापल्यमुद्योगितां मूकत्वं मितभाषितां वितनुते मौढ्यं भवेदार्जवम् |

पात्रापात्रविचारणाविरहिता यच्छत्युदारात्मतां मातर्लक्ष्मि तव प्रसादवशतो दोषा अमी स्युर्गुणाः ||

अर्थ

अहो आईसाहेब लक्ष्मीदेवी; आपल्या कृपाप्रसादाने [ज्यांच्या घरी आपण वास्तव्य करता त्यांचा] आळशीपणाला स्थैर्य असा मान मिळतो; [घिसाड] घाई उद्योगीपणा होतो; बोलता न येणं मितभाषी असं नाव मिळवत; मूर्खपणा सरलता बनते आणि [दुसऱ्याची] पात्रता न समजणं म्हणजे 'तो उदार आहे' असा सन्मान मिळवून देत.

१३४४. आयातो भवतः पितेति मातुर्निशम्योदितं धूलीधूसरितो विहाय शिशुभिः क्रीडारसान्प्रस्तुतान् |

दूरात्स्मेरमुखः प्रसार्य ललितं बाहुद्वयं बालको नाधन्यस्य पुरः समेति परया प्रीत्या रटन्घर्घरम् ||

अर्थ

"तुझे बाबा आले रे" असं आईनी म्हटलेलं ऐकल्यावर;  चालू असलेली  मित्रांबरोबरची भरपूर गम्मत टाकून हसत हसत सुंदर हात पसरून घशातून आनंदाचे उद्गार काढत धुळीने माखलेलं आपलं मूल आनंदाने ज्याच्या  सामोर येत; असा [पिता] खरोखर धन्य होय.

१२५०. आसिन्धुसिन्धुपर्यन्ता यस्य भारतभूमिका |

१२५०. आसिन्धुसिन्धुपर्यन्ता   यस्य भारतभूमिका |
पितृभूः पुण्यभूश्चैव स वै हिन्दुरिति स्मृतः || स्वातंत्र्यवीर सावरकर

अर्थ

[हिंदुधर्म हे कोणत्याही एका विशिष्ट धर्माचे वा पंथाचे विशेष किंवा अनन्य नाव नसून ज्या अनेक धर्मांची आणि पंथांची] संधू नदी पासून तर समुद्रापर्यंत ज्यांची ही पितृभूमी आणि पुण्य भूमि  आहे त्या साऱ्यांना समाविष्ट करणाऱ्या धर्मसंघाचे हिंदूधर्म हे सामुदायिक अभिधान आहे. [त्यामुळे कुठल्याही धर्मातील जो माणूस या भूमीचा आदर करतो तो हिंदू होय.]

१२००. आहारे वडवानलश्च शयने यः कुम्भकर्णायते संदेशे बधिरः पलायनविधौ सिंहः श्रुगालो रणे |

अन्धो वस्तुनिरीक्षणेऽथ गमने खञ्जः पटुः क्रन्दने भाग्येनैव हि लभ्यते पुनरसौ सर्वोत्तमः सेवकः ||

अर्थ

नोकर म्हणजे जेवण्याच्या बाबतीत वडवानल [त्याच्या पोटात सतत भयंकर  आग पडलेली] झोपला  की कुंभकर्ण; निरोप सांगायला लागलं की बहिरा; [काम करायच्या वेळी] पळून जायला अगदी [वेगवान असा] सिंहच; [मालकाच्या वतिनी] भांडायला [भित्रट] कोल्हा; वस्तु शोधायच्या वेळी आंधळा; [कुठे] जायला [सांगितलं तर] लंगडा; रडण्यात निपुण आणि असा अतिसद्गुणी [?] नोकर मिळायला सुद्धा नशीब लागत हो!

११८८. आपाण्डुरा शिरसिजास्त्रिवली कपोले दन्तावली विगलिता न च मे विषादः |

एणीदृशो युवतयः पथि मां विलोक्य तातेति भाषणपराः खलु वज्रपातः ||

अर्थ

[गम्मत अशी आहे की] केस सगळे पांढरे झालेत, गालावर [भरपूर] सुरकुत्या पडल्यात, दान्तांची ओळच पडून गेलीय. त्याच मला दुःख होत नाहीये [पण] रस्त्यात मला बघून हरिणाक्षी [सुंदऱ्या] "तात" [अहो बाबा] असं जेंव्हा म्हणतात तेंव्हा मात्र वज्र आदळल्यासारखं [दुःख] होत.

११७१. आदरेण यथा स्तौति धनवन्तं धनेच्छया |

तथा चेत्विश्वकर्तारं को न मुच्येत बन्धनात् ||

अर्थ

संपत्ती मिळवण्यासाठी [माणूस] ज्याप्रमाणे श्रीमंताची आदराने स्तुती करतो, तशाच प्रकारे जर परमेश्वराची केली तर कोण बरे मुक्त होणार नाही? [आपण परमेश्वराची भक्ती त्या ओढीने केली तर मुक्त होऊ.]

१०७५. आयुषः क्षण एकोऽपि सर्वरत्नैर्न लभ्यते |

नीयते स वृथा येन प्रमादः सुमहानहो ||

अर्थ

जीवनातला एखादा क्षण सुद्धा [कितीही किंमत दिली] अगदी सगळी रत्न दिली, तरीही [परत] मिळत नाही. त्यामुळे जर वेळ वाया घालवला तर तो अतिशय मोठा गुन्हा आहे.

१०६८. आस्ते भग आसीनस्योर्ध्वस्तिष्ठति तिष्ठत: |

शेते निपद्यमानस्य चराति चरतो भग: || ऐतरेय ब्राह्मण

अर्थ

बसून राहाणाऱ्याच नशीब बसूनच रहात; आपण उभं राहील तर ते उभं राहात; झोपल्यावर झोपून राहात आणि चाललं [आपण खटपट केली तर] चालतं. [पुढे सरकत - नशिबाला दोष देण्या ऐवजी आपण प्रयत्न केले पाहिजेत.]

१०४५. आघ्रातं परिचुम्बितं ननु मुहुर्लीढं ततश्चर्वितं त्यक्तं वा भुवि नीरसेन मनसा तत्र व्यथां मा कृथाः |

हे सद्रत्न तवैतदेव कुशलं  यद्वानरेणादरादन्तःसारविलोकनव्यसनिना चूर्णीकृतं नाश्मना ||
अर्थ

हे उत्कृष्ट प्रकारच्या रत्ना; [माकडाच्या हातात सापडल्यावर त्याने तुला] हुंगलं; चाटलं; बराचवेळ चोखलं त्यानंतर चावून पाहिलं किंवा [काय दगडच आहे असं म्हणून] तुच्छतेने जमिनीवर फेकून दिलं, तरी त्याबद्दल अजिबात दु:ख वाटून घेऊ नकोस. ह्यातच तुझ भलं आहे की याच्या गाभ्यात काय बरं आहे हे पाहण्याच्या उत्सुकतेने त्यांनी दगडानी ठेचून भुगा केला नाही. [रत्नान्योक्ती - अतिशय गुणी व्यक्ती माकड - गाजरपारखी मालक असं झाल्यावर त्याला सन्मान मिळण कठीणच. निदान पुरी वाट लावली नाही हेच नशीब.]

१००७. आपदो महतामेव महतामेव सम्पद: |

क्षीयते वर्धते चन्द्र: कदाचिनैव तारका: ||

अर्थ

संकटे काय किंवा वैभव काय थोरामोठ्यांच्या वाट्याला येते. कलेकलेने वाढतो तो चंद्रच, तारका तर कधीच [आकार बदलत ] नाहीत.

१००३. आपातालगभीरे मज्जति नीरे निदाघसन्तप्तः |

न स्पृशति पल्वलाम्भः पञ्जरशेषोऽपि कुञ्जरः क्वापि ||

अर्थ

[मुक्त] हत्ती उन्हाळ्यात उन्हाने त्रासला की पाताळाएवढ्या खोल पाण्यातही [स्वैरपणे] डुंबत राहू शकतो पण तोच पिंजऱ्यात अडकला की डबक्यातल्या पाण्याला स्पर्शसुद्धा करत नाही.

९९४. आयुर्नश्यति पश्यतां प्रतिदिनं याति क्षयं यौवनं प्रत्यायान्ति गता पुनर्न दिवसा ; कालो जगद्भक्षकः |

लक्ष्मीस्तोयतरङ्गभङ्गचपला ; विद्युच्चलं जीवितं तस्मान्मां शरणागतं शरणद ; त्वं रक्ष रक्षाधुना ||

अर्थ

आपल्या डोळ्यादेखत आयुष्याचा ऱ्हास होतोय; तारुण्य हळूहळू संपतय; [एकदा] गेलेले दिवस पुन्हा परत येत नाहीत; काळ तर जगाला खाऊन टाकतोच आहे; संपत्ती पाण्यावर उठून क्षणात फुटणाऱ्या लाटेसारखी चंचल आहे, आयुष्य विजेसारखं क्षणिक आहे; तरी [सगळ्यांना] आसरा देणाऱ्या परमेश्वरा; तूच माझा सांभाळ कर; मी तुला शरण आलो आहे. 

९८१. आरोग्यं विद्वत्ता सज्जनमैत्री महाकुले जन्म |

स्वाधीनता च पुंसां महदैश्वर्यं विनाप्यर्थैः ||

अर्थ

[निर्दोष]  आरोग्य; विद्वत्ता; सज्जनांशी मैत्री असणं; मोठ्या खानदानी घराण्यात जन्म; स्वतंत्रता या गोष्टी म्हणजे माणसाला द्रव्याशिवाय मिळालेली अफाट श्रीमंतीच होय.