१३९३. रिपुशेषं व्याधिशेषं चाग्निशेषं तथैव च|

पुनः पुनः प्रवर्धन्ते तस्माच्छेषं न कारयेत् II

शत्रू , रोग आणि अग्नि या तिघांचा अल्पसा भाग जरी शिल्लक राहिला तरी ते पुनः वाढतात . म्हणून शत्रुचा नाश करताना , रोगावर उपाय करताना आणि अग्नि विझवताना तो किंचितही शिल्लक राहणार नाही असे बघावे.

१३८१. रहस्यभेदो याञ्चा च निष्ठूर्यं चलचित्तता |

क्रोधो निःसत्यता द्यूतमेतन्मित्रस्य दूषणम् ||

अर्थ

गौप्यस्फोट करणं; मागणे; ताठपणा; मनाची चंचलता; रागीटपणा; दारू पिणे आणि खोटं बोलणे ही मित्र वाईट असल्याची लक्षण आहेंत.

१३२८. रामाद्याचय मेदिनीं धनपतेर्बीजं बलाल्लाङ्गलं प्रेतेशान्महिषं तवास्ति वृषभः फालं त्रिशूलं तव |

शक्ताहं तव चान्नदानकरणे स्कन्दोऽस्ति गोरक्षणे खिन्नाहं हर भिक्षया कुरु कृषिं गौरीवचः पातु वः ||

अर्थ

हे शंकरा; [परशु] रामाला जमीन मागा; कुबेराकडून बियाण घ्या; बलरामाकडून नांगर; यमाचा रेडा; तुमच्याकडे बैल; फाळ आणि त्रिशूल आहेच. मी [अन्नपूर्णा असल्याने] अन्न द्यायला समर्थ आहे; कार्तिकस्वामी गुर सांभाळेल. भीक मागण्यामुळे मला नैराश्य आलय. तेंव्हा तुम्ही जमीन कसा. हे देवी पार्वतीचे वचन तुमचे रक्षण करो.

१३०५. रे रे घरट्ट मा रोदीहि ! कं कं न भ्रामयन्त्यमूः |

कटाक्षवीक्षणादेव कराकृष्टस्य का कथा ||

अर्थ

अरे जात्या; [घरघर असा आवाज करत] रडू नकोस बाबा! या [स्त्रिया] कोणाला [गरा गरा] फिरायला [भाग पाडत] नाहीत बरे? अरे [एका] नजरफेकीनेच [त्या पळायला भाग पाडतात; तुला तर] हातानी खेचत असल्यावर गरगर फिरायला लागेल यात काय विशेष? [त्याच दुःख करू नकोस.]

१२९४. राजंस्त्वत्कीर्तिचन्द्रेण तिथयः पूर्णिमाः कृताः |

मद्गेहान्न बहिर्याति तिथिरेकादशी भयात् ||

अर्थ

हे राजा तुझ्या कीर्तिरूप चंद्राने [सर्व] तिथ्या पौर्णिमा बनवल्या आहेत. [तुझी परिपूर्ण कीर्ती पूर्ण चंद्राप्रमाणे आहे, त्यामुळे सतत पौर्णिमाच ] [आता माझी मात्र उपासमार {एकादशी } रोजच तर जणू काही हि एकादशी] माझ्या घराबाहेर [पडली तर तिची पण पौर्णिमा होईल या] भीतिनी ती माझ्या घरातून बाहेर पडत नाही. [माझी गरिबी हटत नाही तर तूच बघ आता माझ्याकडे.]

१२४६. राजन्दुधुक्षसि यदि क्षितिधेनुमेनां तेनाद्य वत्समिव लोकमिमं पुषाण |

तस्मिंश्च सम्यगनिशं परिपोष्यमाणे नानाफलैः  फलति कल्पलतेव भूमिः ||

अर्थ

हे राजा; जर ह्या पृथ्वी [राज्य] रूपी गाईचे तू दोहन करू इच्छित असशील तर आजपासूनच [तिला] पाडसाप्रमाणे असणाऱ्या प्रजेच [उत्तमप्रकारे] पालनपोषण करून त्यांची भरभराट कर. त्यांच
सतत आणि चांगल्या प्रकारे पोषण केलं तर पृथ्वी कल्पवृक्षाप्रमाणे विविध फळांनी लगडते.

१२४३. राज्यं येन पटान्तलग्नतृणवत्त्यक्तं गुरोराज्ञया पाथेयं परिगृह्य कार्मुकवरं घोरं वनं प्रस्थितः |

स्वाधीनः शशिमौलिचापविषये प्राप्तो न वै विक्रियां पायाद्वः स बिभीषणाग्रजनिहा रामाभिधानो हरिः ||

अर्थ

वडलांची आज्ञा [शिरोधार्य मानून] ज्यानी राज्य [वरील हक्क] कपड्याच्या टोकाला अडकलेल्या कुसळाप्रमाणे झटकला; जो श्रेष्ठ असं धनुष्यच केवळ शिदोरी म्हणून बरोबर घेऊन भयंकर अशा अरण्याला गेला; भगवान शंकरच्या धनुष्याबाबत ज्यानी काही माघार घेतली नाही [आणि पराशुरामावर विजय मिळवला] तो राम हे नाव धारण करणारा भगवान विष्णु की ज्यानी बिभीषणाच्या मोठा भाऊ [रावणाचा] वध केला, तो तुमचे रक्षण करो.

 

॥ रामनवमीच्या हार्दिक शुभेच्छा ॥

१२१७. रोलम्बैर्निमितं गृहं विघटितं धूमाकुलै: कोकिलैर्मायूरैश्चलितं पुरैव रभसा कीरैरधीरैर्गतम् |

ऐकेनापि सपल्लवेन तरुणा दावानलोपद्रव: सोढ: को न विपत्सु मुञ्चति जनो मूर्ध्नापि यो लालितः ||

अर्थ

भुंगे निघून गेले; धुरानी त्रासलेल्या कोकीळानी घरे मोडली; मोर आधीच पळाले. धास्तावलेले पोपट तर जोरात पळाले; वणवा पेटल्यावर एकट्या पर्णायुक्त वृक्षानी त्या वणव्याच्या यातना सोसल्या. अगदी लाडानी  डोक्यावर घेतलं [त्या साऱ्या पाखरांना] तरी, संकटामध्ये कोण बरे साथ करतो?

११४५. रे रे खला: शृणुत मद्वचनं समस्ताः स्वर्गे सुधास्ति सुलभा न तु सा भवद्भिः |

कुर्मस्तदत्र भवतामुपकारकारि काव्यामृतं पिबत तत्परमादरेण ||

अर्थ

सगळ्या दुष्टांनो [टवाळ मंडळीनो] माझं बोलण नीट ऐका स्वर्गात अमृत [तर] असतच. पण तुम्हाला [स्वर्गात प्रवेशच मिळणार नसल्याने] तुम्हाला ते मिळणं सोप नाहीये. तर तुम्हाला [तो आनंद मिळावा असं] तुमच्यावर उपकारच असं काव्यामृत आम्ही इथेच [तयार] करतोय तर कौतुकानी त्याचा आस्वाद घ्या. [अमृताच्या तोडीचा आनंद उत्तम साहित्य वाचून मिळवा.]

१०८१. राष्ट्रध्वजो राष्ट्रभाषा राष्ट्रगीतं तथैव च |

एतानि मानचिह्नानि सर्वदा  हृदि धार्यताम् ||

अर्थ

आपला राष्ट्रध्वज [तिरंगा] राष्ट्रगीत [वन्दे मातरम्; जन गण मन] आणि राष्ट्रभाषा हिंदी, ही आपली मानचिह्ने आहेत. त्यांचा आपण नेहमी आदर राखला पाहिजे.

१०६७. रोग-शोक-परीताप-बन्धन-व्यसनानि च |

आत्मापराधवृक्षाणां फलान्येतानि देहिनाम् ||

अर्थ

माणसांनी आपणच केलेले अपराधरूपी जो वृक्ष असतो त्याची फळं म्हणजे - [आपणच केलेल्या चुकांचे परिणाम असतात खरं तर हे] आजारी पडणं; [आपण जास्त; पौष्टीक नसलेलं; वेळीअवेळी खाल्लं की आजारी पडतो] शोक-अति दुःख; मानसिक व्याधि; अडकणं; संकटे.

१०४२. रागे द्वेषे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि |

अप्रिये चैव कर्तव्ये चिरकारी प्रशस्यते ||

अर्थ

या प्रसंगी दिरंगाई करणाऱ्याचं कौतुक होत - [कुणावर जीव लावण्याच्या बाबतीत] प्रेम करताना; द्वेष [वाटला तरी त्या नीट विचार खरं -खोटं वगैरे करून] मत्सर करणार; अभिमान [बाळगताना सुद्धा पक्का विचार करणार]; विश्वास असलेल्या व्यक्ती बद्दल [कुणाचं तरी ऐकून एकदम उलट हालचाल न करता शहानिशा करून] द्रोह करायचा; वाईट काम करताना [जमेल तेवढा] उशीर; नावडत कामाला चेंगटपणा.

१०३५. रोगशोकपरीतापबन्धनव्यसनानि च |

आत्मापराधवृक्षाणां फलान्येतानि देहिनाम् ||

अर्थ

माणसानी स्वतः केलेल्या अपराध [चूक; गुन्हा] रूपी वृक्षाची आजार; शोक; दुःखं; जखडलं जाणं आणि संकटे येणं ही फळ आहेत.

९१०. राजदण्डभयादेके नराः पापं न कुर्वते |

यमदण्डभयादेके परलोकभयादपि  ||

अर्थ

काही लोक राजा [सरकार; प्रशासक] च्या भीतीने पाप करीत नाहीत. काही लोक यमाच्या किंवा नरकाच्या भीतीने पाप करीत नाहीत.

७२४. रे रे चातक सावधानमनसा मित्र क्षणं श्रूयतामम्भोदा बहवो हि सन्ति गगने सर्वेऽपि नैतादृशा: |

केचिद्वृष्टिभिराद्रयन्ति धरणीं गर्जन्ति केचिद्वृथा यं यं पश्यसि तस्य तस्य पुरतो मा ब्रूहि दीनं वच:||चातकान्योक्ती

अर्थ

अरे मित्रा चातका; क्षणभर लक्षपूर्वक ऐक. आकाशात भरपूर ढग असतात, पण सगळेच [पाऊस पाडणारे] असे नसतात. काही [खूप] पाऊस पाडून पृथ्वीला चिंब भिजवतात, तर काही उगाचच गडगडाट करतात. तर तू जो जो दिसेल त्याच्यासमोर करुण याचना करू नकोस. [फक्त गडगडाट करणाऱ्या ढगांना काही पाझर फुटणार नाही आणि तुला पाणी मिळणार नाही.] [इथे चातक म्हणजे गरजू; पांढरे ढग = कंजूष श्रीमंत; काळे  ढग = दाता]

४७८. "रात्रिर्गमिष्यति ; भविष्यति सुप्रभातं भास्वानुदेष्यति; हसिष्यति पङ्कजश्री: |

इत्थं विचिन्तयति कोषगते द्विरेफे हा हन्त हन्त नलिनीं गज उज्जहार ||   

अर्थ

[कमळ मिटल्यामुळे] कळ्यामधे अडकलेला भुंगा असा विचार करत असतो; " रात्र संपेल; सुंदर पहाट येईल; सूर्य उगवेल; कमळ दिमाखात उमलेल [आणि आपण बाहेर पडू] एवढ्यात अरेरे ! [दुर्दैवाने] हत्तीने कमळवेलच उपटली.

४३०. रत्नाकरधौतपादां हिमालयकिरीटिनीम् |

ब्रह्मराजर्षिरत्नाढ्यां वन्दे भारतमातरम्‌ ||

अर्थ

रत्नांची खाण असणारा [सागर] जिचे चरणप्रक्षालन करत आहे अशा; हिमालय हाच मुगुट धारण करणाऱ्या; जिच्यामध्ये थोर असे तत्वज्ञानी आणि शासनकर्ते जन्माला आले आहेत अशा भारतमातेला मी नमस्कार करते.

१५ ऑगस्ट्च्या निमित्ताने.

३३३. रे रे घरट्ट मा रोदीः कं कं न भ्रामयत्यमूः |

कटाक्षवीक्षणादेव कराकृष्टस्य का कथा ||

अर्थ

अरे जात्या [धान्य दळण्याची चक्की, घरघर आवाज काढते] रडू नकोस रे. [स्त्रिया तुला गरगर फिरवतात म्हणून] अरे नुसत्या कटाक्ष टाकून त्या [पुरुषांना] नाचवतात. तुला तर [चक्क] हातानी खेचतात [तर फिरावंच लागणार] यात काय नवल?

२२७. राज्ञि धर्मिणि धर्मिष्ठाः पापे पापाः समे समाः |

लोकास्तमनुवर्तन्ते यथा राजा तथा प्रजा ||

अर्थ

राजा [प्रशासक] जर धार्मिक असेल तर प्रजा धार्मिक होते. तो दुराचारी असेल तर जनता दुराचारी होते. जर तो [सर्वाशी] सारखा वागत असेल तर ती पण तशीच वागते. माणसे नेहमी राजा प्रमाणेच वागतात.

१५९. रिक्तपाणिर्न पश्येत् राजानं देवतां गुरुम् |

१५९. रिक्तपाणिर्न पश्येत् राजानं देवतां गुरुम् |
दैवज्ञं भिषजं मित्रं फलेन फलमादिशेत् ||

अर्थ

राजा, देव, गुरु, ज्योतिषी, वैद्य आणि मित्र यांच्याकडे रिकाम्या हाताने जाऊ नये. काही वस्तू, फळ देऊन त्याचं फळ मिळवावे.