१५१६. येन बद्धो बली राजा दानवेन्द्रो महाबलः।
तेन त्वाम् अभिबध्नामि रक्षे मा चल मा चल॥
अर्थ व सन्दर्भ :-
हा मंत्र श्रीमद्भागवत पुराणातील भगवान विष्णूंचा वामन अवतार आणि दानवीर बळीराजा यांच्या कथेवर आधारित आहे.
पौराणिक कथा
दैत्यराज बळी हा अत्यंत पराक्रमी आणि दानशूर राजा होता. त्याने आपल्या तपाच्या आणि पराक्रमाच्या बळावर स्वर्गलोकावर ताबा मिळवला होता. स्वर्गाचे राज्य परत मिळवण्यासाठी देवांनी भगवान विष्णूंची प्रार्थना केली. तेव्हा विष्णूंनी वामन (बटु ब्राह्मणाचा) अवतार घेतला.
भगवान वामन बळीराजाच्या यज्ञाच्या ठिकाणी गेले. बळीराजाने त्यांचे स्वागत करून त्यांना हवे ते मागण्यास सांगितले. वामनाने केवळ तीन पावले जमीन मागितली. शुक्राचार्यांनी बळीराजाला इशारा दिला की हे स्वतः भगवान विष्णू आहेत, परंतु दिलेल्या शब्दाला जागून बळीराजाने दानाचा संकल्प सोडला.
त्यानंतर वामनाने विराट रूप धारण केले:
पहिल्या पावलात संपूर्ण पृथ्वी व्यापली.
दुसऱ्या पावलात संपूर्ण आकाश आणि स्वर्गलोक व्यापला.
तिसऱ्या पावलासाठी जागा उरली नाही, तेव्हा बळीराजाने नम्रपणे आपले मस्तक पुढे केले.
भगवान वामनाने तिसरे पाऊल बळीराजाच्या मस्तकावर ठेवून त्याला पाताळलोकात पाठवले.
रक्षेचा संबंध आणि या मंत्राचा अर्थ
बळीराजाची दानशूरता आणि भक्ती पाहून भगवान विष्णू प्रसन्न झाले आणि त्यांनी बळीराजाला वर मागायला सांगितला. बळीराजाने वर मागितला की, "भगवंतांनी सदैव माझ्यासोबत पाताळलोकात राहावे." विष्णू भगवान पाताळात त्याचे द्वारपाल बनून राहू लागले.
वैकुंठलोकात लक्ष्मीमाता चिंतेत पडल्या. तेव्हा नारदमुनींच्या सल्ल्याने लक्ष्मीमाता श्रावण पौर्णिमेला (राखी पौर्णिमेला) एका सामान्य स्त्रीचे रूप घेऊन पाताळात गेल्या. त्यांनी बळीराजाला रक्षासूत्र (राखी) बांधले आणि त्याला आपला भाऊ मानले.
बळीराजाने आनंदाने लक्ष्मीमातेला हवी ती भेट मागण्यास सांगितले. तेव्हा लक्ष्मीमातेने भगवान विष्णूंना मुक्त करण्याची मागणी केली. बळीराजाने आपले वचन पाळत विष्णूंना वैकुंठाला जाण्याची आज्ञा दिली.
मंत्राचा भावार्थ
जेव्हा आपण कोणाला रक्षासूत्र बांधतो, तेव्हा या कथेचे स्मरण करून म्हणतात:
"ज्या प्रेमाने आणि वचनाच्या रक्षणाने महाबली बळीराजा बांधला गेला होता, त्याच सूत्राने मी तुला बांधत आहे. हे रक्षासूत्र तुझे सदैव रक्षण करो आणि तू तुझ्या धर्मापासून/कर्तव्यापासून कधीही विचलित होऊ नकोस."
हिन्दी भाषांतर
यह मंत्र श्रीमद्भागवत पुराण की भगवान विष्णु के वामन अवतार और दानवीर राजा बलि की कथा पर आधारित है।
पौराणिक कथा दैत्यराज बलि अत्यंत पराक्रमी और दानवीर राजा था। उसने अपने तप और पराक्रम के बल पर स्वर्गलोक पर अधिकार कर लिया था। स्वर्ग का राज्य पुनः प्राप्त करने के लिए देवताओं ने भगवान विष्णु से प्रार्थना की। तब विष्णुजी ने वामन (बटु ब्राह्मण) का अवतार लिया।
भगवान वामन राजा बलि के यज्ञ स्थल पर पहुँचे। राजा बलि ने उनका स्वागत किया और उनसे अपनी इच्छा अनुसार दान माँगने को कहा। वामनदेव ने केवल तीन पग भूमि माँगी। शुक्राचार्य के सचेत करने के बाद भी, राजा बलि अपने वचन पर अडिग रहे और दान देने का संकल्प लिया।
इसके बाद वामनदेव ने अपना विशाल रूप धारण किया:
पहले पग में समस्त पृथ्वी को नाप लिया।
दूसरे पग में समस्त आकाश और स्वर्गलोक को नाप लिया।
तीसरे पग के लिए कोई स्थान न बचने पर, राजा बलि ने नम्रतापूर्वक अपना मस्तक आगे कर दिया।
भगवान वामन ने अपना तीसरा पग राजा बलि के सिर पर रखकर उन्हें पाताल लोक भेज दिया।
रक्षासूत्र का संबंध और इस मंत्र का अर्थ राजा बलि की दानवीरता और भक्ति से प्रसन्न होकर भगवान विष्णु ने उनसे वरदान माँगने को कहा। राजा बलि ने वर माँगा कि भगवान सदैव उनके साथ पाताल लोक में रहें। भगवान विष्णु पाताल में उनके द्वारपाल बनकर रहने लगे।
वैकुंठ में माता लक्ष्मी चिंतित हो गईं। तब नारद मुनि की सलाह पर, माता लक्ष्मी श्रावण पूर्णिमा (रक्षाबंधन) के दिन एक साधारण स्त्री का रूप धारण करके पाताल लोक पहुँचीं। उन्होंने राजा बलि को रक्षासूत्र (राखी) बाँधा और उन्हें अपना भाई माना।
राजा बलि ने प्रसन्न होकर माता लक्ष्मी से मनचाहा उपहार माँगने को कहा। तब माता लक्ष्मी ने भगवान विष्णु को मुक्त करने का वचन माँग लिया। राजा बलि ने अपने वचन का पालन करते हुए भगवान विष्णु को वैकुंठ जाने की अनुमति दे दी।
मंत्र का भावार्थ जब हम किसी को रक्षासूत्र बाँधते हैं, तो इस कथा का स्मरण करते हुए कहते हैं:
"जिस प्रेम और वचन के बंधन से महाबली राजा बलि बाँधे गए थे, उसी रक्षासूत्र से मैं तुम्हें बाँधता/बाँधती हूँ। यह रक्षासूत्र सदैव तुम्हारी रक्षा करे और तुम अपने धर्म व कर्तव्य से कभी विचलित न हो।"
English Translation
This mantra is based on the story of Lord Vishnu’s Vamana avatar and the benevolent King Bali, found in the Shrimad Bhagavata Purana.
The Mythological Story King Bali, the ruler of demons, was an extremely powerful and generous king who conquered Swarga (heaven) through his penance and valor. To reclaim heaven, the Devas prayed to Lord Vishnu, who then incarnated as Vamana (a dwarf Brahmin).
Lord Vamana approached King Bali's sacrificial ritual (yajna). Welcoming him, King Bali asked Vamana to request any gift he desired. Vamana asked for merely three paces of land. Despite warnings from his guru Shukracharya, King Bali remained true to his word and ritually pledged the donation.
Lord Vamana then expanded into his cosmic form (Trivikrama):
With his first step, he covered the entire Earth.
With his second step, he covered the heavens and the skies.
Seeing no space left for the third step, King Bali humbly offered his own head.
Lord Vamana placed his third step on Bali's head, sending him to rule Patal Lok (the underworld).
Connection to the Rakhi & Mantra Meaning Pleased by King Bali's devotion and generosity, Lord Vishnu granted him a boon. Bali requested that the Lord reside with him in Patal Lok. Consequently, Lord Vishnu stayed there as his guardian.
Concerned in Vaikuntha, Goddess Lakshmi followed the advice of Sage Narada. On Shravana Purnima (Raksha Bandhan), she assumed the form of an ordinary woman and visited Patal Lok. She tied a Raksha Sutra (Rakhi) on King Bali's wrist and accepted him as her brother.
Delighted, King Bali offered her any gift she wished for. Goddess Lakshmi then asked for the release of Lord Vishnu. Keeping his promise, King Bali graciously permitted Lord Vishnu to return to Vaikuntha.
Essence of the Mantra When tying the sacred thread, we recite this mantra recalling this legend:
"With the same sacred thread that bound the mighty King Bali, I bind you. May this protective thread guard you always, and may you never deviate from your duty and righteousness."
