४२९. नलिकागतमपि कुटिलं न भवति सरलं शुन: पुच्छम् |

तद्वत्खलजनहृदयं बोधितमपि नैव याति माधुर्यम् ||

अर्थ

कुत्र्याच शेपूट जरी [वर्षानुवर्ष] नळीत घालून ठेवलं तरी ते [थोडसुद्धा ] सरळ होत नाही. [वाकड ते वाकडंच राहत] दुर्जनाच हृदय सुद्धा अगदी तस्सच असत त्याला कोणीही कितीही उपदेंश केला तरी ते प्रेमळ होणार नाहीच नाही.

४२८. क्षते प्रहारा निपतन्त्यभीक्ष्णं धनक्षये दीप्यति जाठराग्निः |

आपत्सु वैराणि समुल्लसन्ति छिद्रेष्वनर्था बहुलीभवन्ति || पञ्चतन्त्र

अर्थ

जखम झाली की तिच्यावरच सारखे धक्के ठेचा लागतात; दारिद्र्य असले की भूक वाढते. संकटात असताना भांडणे उपटतात. एखादे छिद्र निर्माण झाले की त्यातून अनेक अनर्थ निर्माण होतात; वाढतच राहतात.

४२७. अन्यस्माल्लब्धपदो प्रायो नीचोऽपि दुस्सहो भवति |

रविरपि न दहति तादृग्यादृग्दहति वालुकानिकरः ||

अर्थ

दुसऱ्याकडून अधिकारपद मिळालेला नीच मनुष्य बहुधा अतिशय त्रासदायक ठरतो. अधिकारपद देणारा सुद्धा एवढा त्रासदायक नसतो. सूर्याचे उन जितके तापदायक असते त्याहून कितीतरीपट उन्हाने तापलेली वाळू भाजणारी ठरते.

४२६. निद्राप्रियो य: खलु कुम्भकर्णो हत: समीके स रघूत्तमेन |

वैधव्यमापद्यत तस्य कान्ता; श्रोतुं समायाति कथां पुराणम् ||

अर्थ = झोप लाडकी असलेल्या कुम्भकर्णाला रामाने युद्धात मारले. मग विधवा झालेली त्याची ती प्रिया - बिचारी झोप - कथा पुराणाला जाऊ लागली. [ पुराण ऐकणाऱ्या श्रोत्यांना बऱ्याचदा डुलक्या येतात.]

४२५. तस्करेभ्यो नियुक्तेभ्य: शत्रुभ्यो नृपवल्लभात् |

नृपतिर्निजलोभाच्च प्रजा रक्षेत्पितेव हि ||

अर्थ

राजाने चोरांपासून; आपल्या सेवकांपासून; मर्जीतल्या लोकांपासून; एवढेच काय स्वतःच्या लोभापासुनही प्रजेचे पितृवत् पालन करावे.

४२४. कर्तव्य: भ्रातृषु स्नेह: विस्मर्तव्या: गुणेतरा: |

सम्बधो बन्धुभि: श्रेयान् लोकयोरुभयोरपि || महाकवी भास ; श्रीकृष्ण

अर्थ

दोन्ही लोकात [इह आणि पर] नातेवाईकांशी [चांगले] संबध असणे अधिक चांगले असते. [म्हणून ] त्यांचे दोष विसरावे आणि त्यांच्यावर प्रेम करावे.

४२३. उद्योगिन: करालम्बं करोति कमलालया |

अनुद्योगिकरालम्बं करोति कमलाग्रजा ||

अर्थ

साक्षातलक्ष्मी उद्योगी माणसाचा हात आपल्या हाती घेते. निरुद्योगी माणसाचा हात अक्काबाई - तिची थोरली बहिण; अवदसा - धरते.