६३४. किं जन्मना महति; किं पितृपौरुषेण शक्त्यैव याति निजया पुरुष: प्रतिष्ठाम् |

कुम्भो हि कूपमपि शोषयितुं न शक्त: कुम्भोद्भवेन मुनिनाम्बुधिरेव पीत:||

अर्थ

बड्या घराण्यात जन्म होऊन काय उपयोग? वडिलांच्या कर्तृत्वाचा पण उपयोग नसतो. मनुष्य स्वतःच्या बळावरच मोठा होतो. मातीचा घडा तर साधी विहीर सुद्धा रिकामी करू शकणार नाही. पण कुम्भातून जन्मलेल्या [अगस्ती] ऋषींनी मात्र महासागरच पिऊन टाकला.

६३३. ग्रासोद्गलितसिक्थेन का हानि: करिणो भवेत् |

पिपीलिका तु तेनैव सकुटुम्बोपजीवति ||

अर्थ

हत्तीच्या घासातला एखादा तुकडा गळून पडला तर हत्तीच काय नुकसान होणारे? पण तेवढ्या [लहानशा] तुकड्यानी मुंगीच अख्ख कुटुंब पोसलं जाईल ना !

६३२. तीर्थे तीर्थे निर्मलं ब्रह्मवृन्दं ;वृन्दे वृन्दे तत्वचिन्तानुवाद: |

वादे वादे जायते तत्वबोधो ;बोधे बोधे भासते चन्द्रचूड: ||

अर्थ

प्रत्येक तीर्थक्षेत्री सदाचारसंपन्न; विशुद्ध ब्राह्मण असतील; त्या ब्राह्मणात तत्वज्ञानाची चर्चा चालत असेल; त्या प्रत्येक चर्चेतून तत्वाचा बोध होत असेल तर प्रत्येक बोधात श्री शंकराचा साक्षात्कार होणारच.

६३१. दौर्मन्त्र्यात् नृपतिर्विनश्यति; यति: सङ्गात्सुतो लालनाद्विप्रोऽनध्ययनात्कुलं कुतनयाच्छीलं खलोपासनात् |

-हीर्मद्यादनवेक्षणादपि कृषि:; स्नेह: प्रवासाश्रयान्मैत्री चाप्रणयात्समृद्धिरनयात्त्यागप्रमादाद्धनम् ||

अर्थ

मंत्र्याच्या बदसल्ल्यामुळे राजाचा; लोकसहवासामुळे संन्याशाचा; लाडाने मुलाचा; शिक्षण [अभ्यास] नसेल तर ब्राह्मणाचा [विद्वानाचा] ; कुपुत्रामुळे कुळाचा; दुष्टांच्या सहवासाने चारित्र्याचा; मद्यपानामुळे लोकलज्जेचा; दुर्लक्ष झाल्यामुळे शेतीचा; सतत फिरत राहिल्यामुळे प्रेमाचा; स्नेह नसल्यामुळे मैत्रीचा दुर्वर्तनाने; मस्तीने अमर्याद त्यागाने व नको त्या चुका केल्याने संपत्तीचा नाश होतो.

६३०.अविदित्वात्मन: शक्तिं परस्य च समुत्सुक: |

गच्छन्नभिमुखो नाशं याति दीपे पतङ्गवत् ||

अर्थ

आपली शक्ति आणि शत्रूची शक्ति यांचा [तौलनिक] विचार न करता; जो तडक शत्रूला सामोरा जातो तो दिव्यावर झडप घालणाऱ्या पतंगाप्रमाणे नष्ट होतो.

६२९. पुंसामसमर्थानामुपद्रवायात्मनो भवेत्कोप: |

पिठरं क्वथदतिमात्रं निजपार्श्वानेव दहतितराम् ||

अर्थ

दुबळ्यांचा संताप त्यांनाच तापदायक होतो. चुलीवरची कढई [खालच्या आगीमुळे] अतिशय तापली तरी तिचा स्वतःचाच पृष्ठभाग अधिकाधिक जाळून घेते. [आगीवर त्याचा काहीच परिणाम न होता तिला स्वतःलाच तेवढा त्रास होतो.]

६२८. प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ विफलत्वमेति बहुसाधनता |

अवलम्बनाय दिनभर्तुरभून्न पतिष्यत: करसहस्रमपि ||

अर्थ

पुष्कळ मदत हाताशी असली तरी दैव उलटले तर ती सगळी वाया जाते. सूर्य एकदा अस्ताला निघाला की त्याला त्याचे किरण हजारो असले तरी वर यायला उपयोगी पडत नाहीत.