राधायाः नयनद्वन्द्वे राधानामविपर्ययः ||
अर्थ
अग सखी; जर श्रीकृष्ण मथुरेतून निघून गेला तर राधेच्या दोन्ही डोळ्यातून राधा या नावाचा विपर्यय [बरोबर उलट स्थिती राधा - उलट -धारा ] दिसून येते.
ह्या संस्कृत सुभाषितांचा अर्थ सौ. मंगला केळकर यांनी समजावून सांगितला आहे.
भाषासु मुख्या मधुरा दिव्या गीर्वाण भारती।
तस्यां हि काव्यं मधुरं तस्मादपि सुभाषितम्॥
तस्यां हि काव्यं मधुरं तस्मादपि सुभाषितम्॥
Thursday, June 2, 2011
३६१. यदि वा याति गोविन्दः मथुरातः पुनः सखि |
३६०. शुनेव यूना प्रसभं मघोना प्रधर्षिता गौतमधर्मपत्नी |
विचारवान् पाणिनिरेकसूत्रे श्वानं युवानं मघवानमाह ||
अर्थ
[श्लोक १११ मध्ये ३-४ चरण असाच असलेला श्लोक आहे त्या कवीच्या बरोबर उलट येथे मत प्रकट केले आहे] गौतम ॠषीच्या धर्मपत्नीचा तरुण असलेल्या माघोन्याने [इंद्राने] बळजबरीने श्वानाप्रमाणे [कुत्र्याप्रमाणे] विनयभंग केला. म्हणूनच विचारपूर्वक पाणिनिने त्या तिघांना एकत्र एका सूत्रात कोंबले आहे.
अर्थ
[श्लोक १११ मध्ये ३-४ चरण असाच असलेला श्लोक आहे त्या कवीच्या बरोबर उलट येथे मत प्रकट केले आहे] गौतम ॠषीच्या धर्मपत्नीचा तरुण असलेल्या माघोन्याने [इंद्राने] बळजबरीने श्वानाप्रमाणे [कुत्र्याप्रमाणे] विनयभंग केला. म्हणूनच विचारपूर्वक पाणिनिने त्या तिघांना एकत्र एका सूत्रात कोंबले आहे.
३५९. शिरः शार्वं स्वर्गात्पशुपतिशिरस्तः क्षितिधरं महीध्रादुत्तुङ्गादवनिमवनेश्चापि जलधिम् |
अधोऽधो गङ्गेयं पदमुपगता स्तोकमधुना विवेकभ्रष्टानां भवति विनिपातः शतमुखः ||
अर्थ
सारासार विचार नष्ट झालेल्यांचा अध:पात कसा शेकडो मार्गांनी होतो. [पहा] गंगा ही स्वर्गातली [सर्वोच्चपदी असलेली] नदी तिथून खाली आली ती शंकराच्या डोक्यावर. तिथून खाली आली ती हिमालयावर, तिथून उतरली ती जमिनीवर, तिथूनही वाहत सुटली ती चक्क महासागरापर्यंत थांबलीच नाही. एकदा विवेक सुटला कि संपलच सगळं!
अर्थ
सारासार विचार नष्ट झालेल्यांचा अध:पात कसा शेकडो मार्गांनी होतो. [पहा] गंगा ही स्वर्गातली [सर्वोच्चपदी असलेली] नदी तिथून खाली आली ती शंकराच्या डोक्यावर. तिथून खाली आली ती हिमालयावर, तिथून उतरली ती जमिनीवर, तिथूनही वाहत सुटली ती चक्क महासागरापर्यंत थांबलीच नाही. एकदा विवेक सुटला कि संपलच सगळं!
Friday, May 27, 2011
३५८. शयनं पित्तनाशाय; वातनाशाय मर्दनम् |
वमनं कफनाशाय; ज्वरनाशाय लङ्घनम् ||
अर्थ
पित्तनाश करायचा असेल तर पुरेशी झोप घ्यावी. वात नाहीसा करायचा असेल तर अंग रगडून घ्यावे. कफ नाहीसा करायचा असेल तर उलट्या होतील असे करावे व ताप हटवायचा असेल तर पूर्ण लंघन करावे.
अर्थ
पित्तनाश करायचा असेल तर पुरेशी झोप घ्यावी. वात नाहीसा करायचा असेल तर अंग रगडून घ्यावे. कफ नाहीसा करायचा असेल तर उलट्या होतील असे करावे व ताप हटवायचा असेल तर पूर्ण लंघन करावे.
३५७. अतिमात्रबलेषु चापलं विदधानः कुमतिर्विनश्यति |
त्रिपुरद्विषि वीरतां वहन्नवलिप्तः कुसुमायुधो यथा ||
अर्थ
महाबलाढ्य लोकांशी साहसाने वागू पाहणारा मूर्ख धुळीलाच मिळतो. ज्याप्रमाणे मदन आपल्या सामर्थ्याच्या फाजील विश्वासाने गर्विष्ठ होऊन शंकरांना आपलं बळ दाखवायला गेला [आणि भस्मसात झाला] तसंच.
अर्थ
महाबलाढ्य लोकांशी साहसाने वागू पाहणारा मूर्ख धुळीलाच मिळतो. ज्याप्रमाणे मदन आपल्या सामर्थ्याच्या फाजील विश्वासाने गर्विष्ठ होऊन शंकरांना आपलं बळ दाखवायला गेला [आणि भस्मसात झाला] तसंच.
Thursday, May 26, 2011
३५६. सर्वत्र जयमन्विच्छेत्पुत्रादिच्छेत्पराजयम् |
वासुदेवं नमस्यन्ति; वसुदेवं न ते नराः ||
अर्थ
सगळ्या जगात विजय मिळवण्याची इच्छा धरावी; मुलाकडून [आणि शिष्याकडून] मात्र पराजय व्हावा अशी इच्छा करावी; [मुलगा किंवा शिष्य आपल्यापेक्षा श्रेष्ठ - वरचढ व्हावा अशी इच्छा करावी] सगळे लोक वासुदेवाला - वसुदेवाच्या मुलाला नमस्कार करतात [त्यातच पित्याला अधिक आनंद होतो]
अर्थ
सगळ्या जगात विजय मिळवण्याची इच्छा धरावी; मुलाकडून [आणि शिष्याकडून] मात्र पराजय व्हावा अशी इच्छा करावी; [मुलगा किंवा शिष्य आपल्यापेक्षा श्रेष्ठ - वरचढ व्हावा अशी इच्छा करावी] सगळे लोक वासुदेवाला - वसुदेवाच्या मुलाला नमस्कार करतात [त्यातच पित्याला अधिक आनंद होतो]
Tuesday, May 24, 2011
३५५. न क्वचिच्च बहिर्यान्ति मानिनां प्रार्थनागिरः |
यदि निर्यातुमिच्छन्ति तदा प्राणपुरस्सराः ||
अर्थ
स्वाभिमानी माणसाच्या तोंडून कधी याचनेचे शब्द बाहेर पडणारच नाहीत. पडण्याचा प्रसंग आला तर आधी प्राण बाहेर पडतील मगच याचना. [मेल्यावर कसे शब्द बाहेर पडणार? म्हणजे देहात प्राण असेपर्यंत ते याचना करणार नाहीत. ]
अर्थ
स्वाभिमानी माणसाच्या तोंडून कधी याचनेचे शब्द बाहेर पडणारच नाहीत. पडण्याचा प्रसंग आला तर आधी प्राण बाहेर पडतील मगच याचना. [मेल्यावर कसे शब्द बाहेर पडणार? म्हणजे देहात प्राण असेपर्यंत ते याचना करणार नाहीत. ]
Subscribe to:
Posts (Atom)