भाषासु मुख्या मधुरा दिव्या गीर्वाण भारती।
तस्यां हि काव्यं मधुरं तस्मादपि सुभाषितम्॥

Wednesday, March 31, 2010

१७. आशा नाम मनुष्याणाम् काचिदाश्चर्यशृंखला ।

१७. आशा नाम मनुष्याणाम् काचिदाश्चर्यशृंखला ।
यया बद्धाः प्रधावन्ति मुक्तास्तिष्ठन्तिपङ्गुवत् ॥

अर्थ

माणसांमधे आशा नावाची एक आश्चर्यकारक बेडी आहे. ह्या बेडीने बांधलेली माणसे सतत धावत असतात आणि मोकळे असलेली माणसे पाय नसल्याप्रमाणे एका जागी बसतात.


Hindi translation:
मनुष्यों के बीच आशा नाम की एक अद्भुत बेड़ी होती है। इस बेड़ी से बंधे हुए लोग निरंतर दौड़ते रहते हैं, जबकि इससे मुक्त लोग जैसे पैरों के बिना हों, एक ही जगह स्थिर बैठे रहते हैं।

English translation:
Among humans, there exists a strange chain called hope. Those bound by this chain keep running endlessly, while those free from it sit still as if they had no feet.

१६. पृथीव्याम् त्रीणि रत्नानि जलमन्नं सुभाषितम् ।

१६. पृथीव्याम् त्रीणि रत्नानि जलमन्नं सुभाषितम् ।
मूढैः पाषाणखण्डेषु रत्नसंज्ञा विधीयते ॥

अर्थ

ह्या पृथ्वीवर पाणी, अन्न आणि सुभाषिते ही ३ रत्ने आहेत. मूर्ख मात्र दगडांना रत्न म्हणून संबोधतात.

Hindi translation:
इस पृथ्वी पर पानी, अन्न और सुंदर वचन (सुभाषित) — ये तीन रत्न हैं। लेकिन मूर्ख लोग पत्थरों को ही रत्न मानते हैं।

English translation:
On this earth, water, food, and wise sayings are the three true gems. Fools, however, consider stones to be gems.

१५.आत्मनो मुखदोषेण बध्यंते शुकसारिका:|

१५.आत्मनो मुखदोषेण बध्यंते शुकसारिका: |
बकास्तत्र न बध्यंते मौनम् सर्वार्थसाधनम् ||

अर्थ

पोपट आणि साळुंक्या स्वत:च्या [गोड आवाजाच्या खरंतर गुण पण लोकांनी पकडण्याच्या दृष्टीने] दोषामुळे बंधनात पडतात. बगळे [काही आवाज करत नसल्यामुळे] पकडले जात नाहीत [म्हणून] मौन सर्व हव्या असलेल्या गोष्टी मिळवण्याचे साधन आहे.

Hindi translation:
तोता और मैना अपने सुंदर (मधुर आवाज़ के, जो उनका गुण है, लेकिन पकड़े जाने की दृष्टि से यह उनका दोष बन जाता है) कारण बंधन में पड़ जाते हैं। बगुले (क्योंकि वे कोई आवाज़ नहीं करते) पकड़े नहीं जाते। इसलिए, मौन सभी इच्छित वस्तुएँ प्राप्त करने का साधन है।

English translation:
Parrots and mynas, because of their sweet voices (which are virtues, but become faults from the perspective of being captured), get caught. Cranes, on the other hand, are not caught because they make no sound. Thus, silence is a means to obtain all desired things.

Tuesday, March 30, 2010

१४. अस्माकं बदरीचक्रम्‌ युष्माकं बदरीतरु : |

१४. अस्माकं बदरीचक्रम्‌ युष्माकं बदरीतरु : |
बादरायणसंबधात्‌ यूयं यूयं वयम्‌ वयम् ||

अर्थ
आमच्या [बैलगाडीला] बोराच्या लाकडाचं चाक आहे. तुमच्याकडे बोरीचे झाड आहे. म्हणून तुम्ही म्हणजे आम्हीच आणि आम्ही म्हणजे तुम्ही. [अगदी सुताएवढं नातं किंवा संबध असताना त्याचा फायदा घेणारे लोक असतात ते असं नातं सांगतात]

Hindi translation:
हमारी बैलगाड़ी में बोर के पेड़ की लकड़ी का चक्का है। आपके पास बोर का पेड़ है। इसीलिए, आप यानी हम और हम यानी आप। (अर्थात, जब कोई बहुत मामूली-सा संबंध होता है और उसका फायदा उठानेवाले लोग ऐसे रिश्ते बताकर अपना काम निकालते हैं।)

English translation:
Our bullock cart has a wheel made of wood from the ber tree. You have a ber tree. Therefore, you are us and we are you. (That is, some people cite even the slightest relationship or connection just to take advantage of it.)

१३. मनोजवं मारूततुल्यवेगं जितेन्द्रियं बुद्धीमताम् वरिष्ठम् |

१३. मनोजवं मारूततुल्यवेगं जितेन्द्रियं बुद्धीमताम् वरिष्ठम् |

वातात्मजं वानरयूथमुख्यम्‌ श्रीरामदूतं शरणं प्रपद्ये ||

अर्थ

आज हनुमान जयंती आहे त्यानिमित्त हा श्लोक रामरक्षेमधला.

[मी] वाऱ्याप्रमाणे आणि मनाइतका वेग असणाऱ्या; इंद्रिये ताब्यात असणाऱ्या; बुद्धिमान लोकांमध्ये श्रेष्ठ असणाऱ्या; वायुदेवाचा पुत्र असलेल्या; वानरांच्या सेनेचा प्रमुख असणाऱ्या श्रीरामाचा दूत असणाऱ्या [हनुमानाला] शरण जाते /जातो.

Hindi translation:
मैं उस हनुमान को नमस्कार करता/करती हूँ जो वायु के समान तीव्र गति वाले हैं, मन के समान चपल हैं, जिनकी इंद्रियाँ वश में हैं, जो बुद्धिमानों में श्रेष्ठ हैं, वायुदेव के पुत्र हैं, वानर सेना के प्रमुख हैं और श्रीराम के दूत हैं।

English translation:
I bow to Hanuman, who is as swift as the wind and as fast as the mind, whose senses are under control, who is supreme among the wise, the son of the wind god, the leader of the monkey army, and the messenger of Lord Rama.

१२. अपूर्वः कोऽपि कोपाग्निः खलस्य सज्जनस्य च।

१२. अपूर्वः कोऽपि कोपाग्निः खलस्य सज्जनस्य च।

एकस्य शाम्यति स्नेहात् वर्धतेड्न्यस्य वारितः ॥

अर्थ

सज्जन आणि दुर्जन यांचा कोप रूपी अग्नी [भयंकर राग] याचे वर्णन करता येत नाही. पहिल्याचा [सज्जनाचा]राग स्नेहाने [आग असूनही स्नेह म्हणजे प्रेमाने]विझतो आणि दुसऱ्याचा वारित: [संस्कृतमध्ये वारि म्हणजे पाणी वारित: म्हणजे पाण्याने तसेच अडवले असता असा त्या शब्दाचा दुसरा अर्थ आहे] दुर्जनाचा राग वाढतो.

स्नेहाने एकाचा राग विझणे वारी [पाण्यामुळे]वाढणे असा सकृतदर्शनी विरोधाभास कवीने वर्णिला आहे.

Hindi translation:
सज्जन और दुष्ट व्यक्ति के क्रोध रूपी अग्नि का वर्णन करना कठिन है। पहले का, अर्थात् सज्जन का क्रोध, प्रेम से शांत हो जाता है, जबकि दूसरे का, अर्थात् दुष्ट का क्रोध, पानी (या रोकने के प्रयासों) से और बढ़ जाता है।
कवि ने यहाँ एक रोचक विरोधाभास दिखाया है — जहाँ प्रेम से एक का क्रोध शांत होता है, वहीं दूसरे का पानी से और भड़क उठता है।

English translation:
The fire of anger in the virtuous and the wicked is indescribable. The anger of the virtuous is calmed by affection, while that of the wicked grows fiercer when restrained, like fire flaring up when doused with water.
The poet portrays a striking paradox — one’s anger is extinguished by love, while the other’s intensifies with water (or restraint).

११. अपूर्वः कोऽपि कोषोयम् विद्यते तव भारती।

११. अपूर्वः कोऽपि कोषोयम् विद्यते तव भारती।
व्ययतो वृद्धिमायाति व्ययमायाति संचयात॥

अर्थ

हे सरस्वती, तुझ्याकडे विद्यारुपी विलक्षण खजिना आहे. ज्याचा खर्च केला असता त्या खजिन्यात वाढ होते आणि तो साठवुन ठेवल्यास त्याचा क्षय होतो.

Hindi translation:
हे सरस्वती, तेरे पास ज्ञानरूपी अद्भुत खजाना है। जिसका उपयोग करने पर वह खजाना बढ़ता है और जिसे संचित करके रखने पर उसका नाश होता है।

English translation:
O Saraswati, you possess a wondrous treasure of knowledge. When that treasure is shared, it grows; but when hoarded, it diminishes.