भाषासु मुख्या मधुरा दिव्या गीर्वाण भारती।
तस्यां हि काव्यं मधुरं तस्मादपि सुभाषितम्॥

Wednesday, November 30, 2011

५१७. आयाधिको व्ययं कुर्वन् को न याति दरिद्रताम् |

आयो व्ययाधिको यस्य स धनी न धनी धनी ||

अर्थ

मिळकतीपेक्षा जास्त खर्च करणारा कोण बरे गरीब होत नाही? खर्चापेक्षा जास्त मिळकत असणारा [खरा] श्रीमंत होय [खूप] संपत्ती असून [खर्च अजून जास्ती करणारा] नव्हे.

५१६. यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् |

तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारमनुगच्छति ||

अर्थ

ज्याप्रमाणे हजारो गाईन्मधून वासरू [आपली] आई मिळवतं, [शोधून काढतं] त्याप्रमाणे प्रारब्ध ते करणाऱ्याच्या पाठोपाठ येत.

Monday, November 28, 2011

५१५. निर्वनो हन्यते व्याघ्र: निर्व्याघ्रं भिद्यते वनम् |

तस्मात् व्याघ्रो वनं रक्षेत् वनं व्याघ्रं च पालयेत् ||

अर्थ

अरण्यात नसलेला [गावात शिरल्यावर] वाघ मारला जातो. [आणि] ज्या अरण्यात वाघ नाही [तिथली झाडी कसली भीती नसल्यामुळे] तोडली जाते. [तो भाग उजाड होतो म्हणजे खरं तर ] वाघ जंगलाच रक्षण करतो. [म्हणून] वाघ आणि अरण्य यांचे रक्षण करावे.

५१४. य: स्वभावो हि यस्यास्ति स नित्यं दुरतिक्रम: |

श्वा यदि क्रियते राजा स किं नाश्नात्युपानहम् ||

अर्थ

जो माणसाचा मूळचा स्वभाव असतो त्याच्यावर मात करण [फार] कठीण असतं. कुत्र्याला जरी राजा बनवलं तरी तो चपला चाटणार नाही काय? [तो तसच करेल]

५१३. अनेकसंशयोच्छेदि परोक्षार्थस्य दर्शकम् |

सर्वस्य लोचनं शास्त्रं यस्य नास्त्यन्ध एव स: ||

अर्थ

दृष्टीआड असणाऱ्या गोष्टी [सुद्धा] दाखवणारा; अनेक शंकांचे निरसन करणारा - शास्त्र हा - सर्वांसाठी डोळाच आहे. जो [ते] शिकला नाही तो आंधळाच होय.

Friday, November 25, 2011

५१२. यौवनं धनसम्पत्ति: प्रभुत्वमविवेकिता |

एकैकमप्यनर्थाय किमु यत्र चतुष्टयम् ||

अर्थ

तारुण्य; श्रीमंती; सत्ता आणि अविचारीपणा यापैकी एक गोष्ट सुद्धा संकटाला कारणीभूत होते, तर चार ही जेथे असतील तेथे अनर्थ होईल यात काय संशय?

५११. अप्राप्तकालं वचनं बृहस्पतिरपि ब्रुवन् |

प्राप्नोति बुद्ध्यवज्ञानमपमानं च शाश्वतम् ||

अर्थ

अगदी बृहस्पति असला तरी वेळ आल्याशिवाय बोलला, तर तो बुद्धीचा कमीपणा समजला जातो आणि त्याचा खूप अपमान होतो.