३२८. सर्वथा सुकरं मित्रं दुष्करं परिपालनम् |

अनित्वात्तु चित्तानां मतिरल्पेऽपि भिद्यते ||


वाल्मिकी रामायण

अर्थ

मित्र मिळवणे अगदी सोपे आहे. पण मैत्री टिकवणे अतिशय अवघड आहे. मनाचा स्वभाव चंचल असल्यामुळे अगदी थोड्या गोष्टींवरून बुद्धी फिरते. [आणि भांडण होते]

३२७. बलवानपि निस्तेजाः कस्य नाभिभवास्पदम् |

निःशङ्कं दीयते लोंकैः पश्य भस्मचये पदम् ||

अर्थ

सामर्थ्य असूनही ज्याच्या ठिकाणी तेज नाही [जो स्वाभिमानीपण दाखवत नाही] त्याचा कोण बरे अपमान करीत नाही? पहा लोक राखेच्या ढिगाऱ्यावर खुशाल पाय देतात.

३२६. प्रजापीडनसंतापात् समुद्भूतो हुताशनः |

राज्ञः कुलं श्रियं प्राणान् नादग्ध्वा विनिवर्तते ||

अर्थ

प्रजेला त्रास दिल्यामुळे उत्पन्न झालेला [असंतोषाचा] अग्नि राजाचे ऐश्वर्य, घराणं आणि प्राण जाळल्याशिवाय माघारी फिरत नाही.

३२५. अनुकूले विधौ देयं, यतः पूरयिता हरिः |

प्रतिकुले विधौ देयं, यतः सर्वं हरिष्यति ||

अर्थ

नशीब अनुकूल असताना भरपूर द्यावे कारण पुरवणारा हरीच आहे [कमी पडणारच नाही] आणि दैव प्रतिकूल असताना देखील यथा शक्ति दान करावे, कारण नाही तरी सर्स्वाचे हरण होणारच आहे, मग निदान चांगला उपयोग तरी झाला.

३२४. उत्तमो नाति वक्ता स्यादधमो बहु भाषते |

सुवर्णें न ध्वनिस्तादृग्यादृक्कांस्ये प्रजायते ||

अर्थ

थोर माणूस फार बोलत नाही. अति बडबड करणारा माणूस क्षुद्र असतो. काशाचा जेवढा आवाज येतो तेवढा सोन्याचा येत नाही.

३२३. भयेन भेदयेद्भीरुं शूरमञ्जलिकर्मणा |

लुब्धमर्थप्रदानेन समं न्यूनं तथौजसा ||

अर्थ

घाबरट माणसाला दरारा दाखवून दहशतीने फोडावे, तेच शूर माणसाला नम्रता दाखवून वळवावे, लोभी माणसाला पैसे देऊन आपलेसे करावे आणि बरोबरीच्या किंवा कमी दर्जाच्या माणसावर आपला प्रभाव पडून वश करून घ्यावे.

३२२. नपुंसकमिति ज्ञात्वा प्रियायै प्रेषितं मनः |

तत्तु तत्रैव रमते हताः पाणिनिना वयम् ||

अर्थ

[या पाणिनीने आमचा सर्वस्वी घात केला त्याने] मन नपुंसक [लिंगी] असे सांगितल्यावरून आम्ही मनाला [बिनधास्त] प्रियेकडे पाठवलं आणि ते [बेट] तिथेच रमलं. पाणिनीनेच आम्हाला ठार केलं.