५५३. देवानामिदमानन्ति कवय: कान्तं क्रतुं चाक्षुषं रुद्रेणेदमुमाकृतव्यतिकरे स्वाङ्गे विभक्तं द्विधा |

त्रैगुण्योद्भवमत्र लोकचारितं नानारसं दृश्यते नाट्यं भिन्नरुचेर्जनस्य बहुधाप्येकं समाराधनम् || मालविकाग्निमित्र

अर्थ

[नाटक] देवांना आवडणारा; सुंदर; डोळ्यांना [सुखावणारा ] यज्ञ आहे असे [पुरोहित ] म्हणतात. भगवान शंकराने उमा आणि तो अशा दोन स्वरुपात स्वतःच्या शरीरात [नटराजाच्या] मूर्तीत सामावले आहे. यात विविध रसांचा परिपोष करणारी; [सत्व-रज-तम या] त्रिगुणातुन बनलेली जगाच्या वर्तणुकीची [रहस्य] उलगडत जातात. नाटक ही एकच गोष्ट वेगवेगळ्या आवडी असल्या तरी; बऱ्याच प्रकारे; लोकांचे मनोरंजन करते [कुणाला संवाद; कुणाला नृत्य; एखादा प्रसंग आवडेल एकंदरीत सर्वाना नाटक पाहायला आवडत.]

५५२. गणेश: स्तौति मार्जारं स्ववाहस्याभिरक्षणे |

महानपि प्रसङ्गेन नीचं सेवितुमिच्छति ||

अर्थ

स्वतःच्या वाहनाचे रक्षण करावे या इच्छेपोटी गणपती मांजराची स्तुती करतो. माणूस [कितीही] थोर असला तरी प्रसंगोपात्त त्याला हलक्यांची मनधरणी करावी लागते.

५५१. कषायैरुपवासैश्च कृतामुल्लाघतां नृणाम् |

निजौषधकृतां वैद्यो निवेद्य हरते धनम् ||

अर्थ

[आजारी] लोक कडू-तुरट [खूप काळ] खाऊन; उपास करून निरोगी होतात. ते स्वतःच्या औषधांनी झालं असं सांगून वैद्य [मात्र फी म्हणून] धन पळवतो.

५५०. दुर्बलस्य बलं राजा बालानां रोदनं बलम् |

बलं मूर्खस्य मौनित्वं चौराणामनृतं बलम् ||

अर्थ

राजा हेच दुबळ्यांच सामर्थ्य असतं. लहान मुलांच रडणं हीच ताकद असते. [त्यानीच ते आपल्याला हवं ते करून घेतात.] गप्प बसण्यात मूर्खांचा फायदा असतो. खोटं [बोलणं; वागणं] हे चोरांच बळ असतं.

५४९. किमप्यसाध्यं महतां सिद्धिमेति लघीयसाम् |

प्रदीपो भूमिगेहान्तर्ध्वान्तं हन्ति न भानुमान् ||

अर्थ

काही गोष्टी थोर लोकांना असाध्य असल्या तरी सामान्याकडून होऊ शकतात. घरातील अंधार दिवाच नाहीसा करतो [तिथे] सूर्याचा [उपयोग] होत नाही.

५४८. कलहान्तानि वैराणि कुवाक्यान्तं च सौहृदम् |

कुराजान्तानि राष्ट्राणि कुकर्मान्तं यशो नृणाम् ||

अर्थ

वैर केल्यामुळे शेवटी भांडण होत. वाईट-साईट बोलल्यामुळे मैत्री तुटते. वाईट राजामुळे राज्याचा विनाश होतो. वाईट काम केल्यामुळे माणसांचा बदलौकिक होतो.

५४७. सर्वस्वनाशे संजाते प्राणानामपि संशये |

अपि शत्रुं प्रणम्यापि रक्षेत् प्राणधनानि च ||

अर्थ

आपलं सगळ नाहीस होण्याची वेळ आली; जगतो कि मरतो अशी वेळ आली असता शत्रूला नमस्कार करून का होईना [त्याला शरण जाऊन सुद्धा] प्राण आणि संपत्ती वाचवावी.