भाषासु मुख्या मधुरा दिव्या गीर्वाण भारती।
तस्यां हि काव्यं मधुरं तस्मादपि सुभाषितम्॥

Monday, March 10, 2014

१२२६. अर्थो नराणां पतिरङ्गनानां वर्षा नदीनामृतुराट् तरूणाम् |

स्वधर्मचारी नृपतिः प्रजानां गतं गतं यौवनमानयन्ति ||

अर्थ

तारुण्य ओसरल्यावर सुद्धा या गोष्टी सर्वाना नवाळी प्राप्त करून देतात. पैशामुळे माणसांना; पती पत्नीला; पावसाळा नद्यांना; वसन्त ऋतु वृक्षांना आणि राजधर्माचे पालन करणारा राजा प्रजेला.

१२२५. भाग्यवन्तं प्रसूयेथाः मा शूरं मा च पण्डितम् |

शूराश्च कृतविद्याश्च रणे सीदन्ति मत्सुताः || कुन्ती

अर्थ

नशीबवान [अपत्यांना] जन्म दे. तो शूर हवा असं नाही किंवा विद्वान असला पाहिजे असं पण नाही. अगदी शूर आणि विद्वान अशा माझ्या मुलाचं [या दोन्ही गोष्टी असून सुद्धा] युद्ध [करायला लागल्याने] वाटोळ झालंय.

Sunday, March 9, 2014

१२२४. एता हसन्ति च रुदन्ति च वित्तहेतोर्विश्वासयन्ति पुरुषं न च विश्वसन्ति |

तस्मान्नरेण कुलशीलसमन्वितेन वेश्या: श्मशानघटिका इव वर्जनीयाः   ||

अर्थ

वेश्या या पैशासाठी [कृत्रिम] हसतात किंवा रडतात. त्या गिऱ्हाइकाला [नाटक करून त्यांच प्रेम असल्याची] खात्री पटवतात, पण त्या त्याच्यावर कधी विश्वास ठेवत नाहीत. त्यामुळे हे राजा; स्मशानातील मडक्याप्रमाणे घरंदाज माणसाने त्यांना टाळावं.

Friday, March 7, 2014

१२२३. अतिव्ययोऽनवेक्षा च तथार्जनमधर्मतः |

मोक्षणं दूरसंस्थानं कोषव्यसनमुच्यते ||

अर्थ

अतिशय खर्च करणं [करात सूट; फाजील सवलती; बरोबर आय होतेय का नाही इकडे] दुर्लक्ष त्याचप्रमाणे अन्यायाने [कर] गोळा करणे किंवा सोडून देणे, दूर निघून जाणे ही खजिन्याची संकटे आहेत असे [जाणकार] सांगता.

Wednesday, March 5, 2014

१२२२. हे हेमकार परदुःखविचारमूढ किं मां मुहुः क्षिपसि वारशतानि वह्नौ |

संदीप्यते मयि सुवर्णगुणातिरेको लाभः परं तव मुखे खलु भस्मपातः ||

अर्थ

हे दुसऱ्याच्या दुःखाची पर्वा न करणाऱ्या सोनारा; मला सारखा सारखा आगीत काय फेकातोयस? त्यामुळे [हीण जळून जाईल आणि] माझा सोनेरी रंग अधिक झळाळून उठेल आणि [माझा] फायदाच होईल, पण तुला मात्र [आग फुंकून फुंकून] राख खायला लागेल ना. [ सुवर्णकारान्योक्ती सोनार = नाव ठेवणारे]

१२२१. वसन्त्यरण्येषु चरन्ति दूर्वा: पिबन्ति तोयान्यपरीग्रहाणि |

तथापि वध्या हरिणा नराणां को लोकमाराधयितुं समर्थः ||

अर्थ

हरणं जंगलात राहतात; कुणाची मालकी नसलेलं [जंगलातीलच] पाणी पितात; [इतर कोणाला नको असलेलं] गवत खातात. [म्हणजे कुणाचा ते तोटा करत नाहीत] तरीही माणसं त्यांना ठार करतात. [काय म्हणून मारतात? सर्व] जगाला कोणी संतुष्ट करू शकत नाही.

१२२०. निःस्नेहो याति निर्वाणं स्नेहोऽनर्थस्य कारणम् |

निःस्नेहेन प्रदीपेन यदेतत्प्रकटीकृतम् ||

अर्थ

स्नेह [तेल संपलेला] नसलेला दिवा [विझतो; शांत होतो] त्यानी हे दाखवून दिलं की स्नेह [आसक्ती]चा त्याग केला तर शांतता [समधातता] येते. स्नेह हेच अनर्थाच कारण आहे.