यदि निर्यातुमिच्छन्ति तदा प्राणपुरस्सराः ||
अर्थ
स्वाभिमानी माणसाच्या तोंडून कधी याचनेचे शब्द बाहेर पडणारच नाहीत. पडण्याचा प्रसंग आला तर आधी प्राण बाहेर पडतील मगच याचना. [मेल्यावर कसे शब्द बाहेर पडणार? म्हणजे देहात प्राण असेपर्यंत ते याचना करणार नाहीत. ]
ह्या संस्कृत सुभाषितांचा अर्थ सौ. मंगला केळकर यांनी समजावून सांगितला आहे.
भाषासु मुख्या मधुरा दिव्या गीर्वाण भारती।
तस्यां हि काव्यं मधुरं तस्मादपि सुभाषितम्॥
तस्यां हि काव्यं मधुरं तस्मादपि सुभाषितम्॥
Tuesday, May 24, 2011
३५५. न क्वचिच्च बहिर्यान्ति मानिनां प्रार्थनागिरः |
Monday, May 23, 2011
३५४. कृतार्थः स्वामिनं द्वेष्टि ;कृतदारस्तु मातरम् |
जातापत्या पतिं द्वेष्टि ; गतरोगश्चिकित्सकम् ||
अर्थ
[उद्देश] साध्य झाला कि नोकर मालकाला टाळू लागतो; लग्न झालं कि मुलगा आईला विसरतो; मूल झालं कि पत्नी पतीकडे दुर्लक्ष करू लागते आणि आजारातून उठल्यावर रोगी वैद्याकडे फिरकत नाही.
अर्थ
[उद्देश] साध्य झाला कि नोकर मालकाला टाळू लागतो; लग्न झालं कि मुलगा आईला विसरतो; मूल झालं कि पत्नी पतीकडे दुर्लक्ष करू लागते आणि आजारातून उठल्यावर रोगी वैद्याकडे फिरकत नाही.
३५३. अङ्गणवेदी वसुधा; कुल्या जलधिः; स्थली च पातालम् |
वल्मीकश्च सुमेरुः कृतप्रतिज्ञस्य धीरस्य ||
अर्थ
जो खंबीर मनोवृत्तीचा माणूस ध्येयासाठी कंबर कसून तयार असतो. ही [सप्तद्वीपा] वसुंधरा आपल्या घरासमोराच्या अंगणासारखी [लहान] वाटते. महासागर हा नदीच्या कालव्यासारखा भासतो. पाताळ म्हणजे फिरायला जायचे ठिकाण वाटते मेरू पर्वत मुंग्यांचे वारूळ वाटते.
अर्थ
जो खंबीर मनोवृत्तीचा माणूस ध्येयासाठी कंबर कसून तयार असतो. ही [सप्तद्वीपा] वसुंधरा आपल्या घरासमोराच्या अंगणासारखी [लहान] वाटते. महासागर हा नदीच्या कालव्यासारखा भासतो. पाताळ म्हणजे फिरायला जायचे ठिकाण वाटते मेरू पर्वत मुंग्यांचे वारूळ वाटते.
३५२. स एव धन्यो विपदि यः स्वरूपं न मुञ्चति |
त्यजत्यर्ककरैस्तप्तं हिमं देहं ; न शीतताम् ||
अर्थ
कितीही संकटे आली तरी जो आपले स्वाभाविक गुण सोडत नाही तोच खरा धन्य होय. सूर्यकिरणांनी बर्फ जरी तापले तरी आपल्या देहाचे ते विसर्जन करील; वितळेल पण आपली शीतलता सोडणार नाही.
अर्थ
कितीही संकटे आली तरी जो आपले स्वाभाविक गुण सोडत नाही तोच खरा धन्य होय. सूर्यकिरणांनी बर्फ जरी तापले तरी आपल्या देहाचे ते विसर्जन करील; वितळेल पण आपली शीतलता सोडणार नाही.
Thursday, May 19, 2011
३५१. क्षुध्-तृट्-आशाकुटुम्बिन्यः मयि जीवति नान्यगाः |
तस्मात् आशा महासाध्वी कदाचिन्मां न मुञ्चति ||
अर्थ
[कवींनी आपल्या आशाळभूतपणाच विनोदी अंगानी वर्णन केलं आहे] तहान; भूक आणि आशा या माझ्या [एकनिष्ठ] कारभारणी [बायका] आहेत मी जिवंत असे पर्यंत त्या दुसरीकडे पाहणार सुद्धा नाहीत आणि त्यात सुद्धा आशा ही महासाध्वी आहे ती केंव्हाही माझा त्याग करत नाही [खाण-पिणं झाल्यावर थोडावेळ तरी तहान-भूक त्रास देत नाही आशा मात्र कधीच पिच्छा सोडत नाही]
अर्थ
[कवींनी आपल्या आशाळभूतपणाच विनोदी अंगानी वर्णन केलं आहे] तहान; भूक आणि आशा या माझ्या [एकनिष्ठ] कारभारणी [बायका] आहेत मी जिवंत असे पर्यंत त्या दुसरीकडे पाहणार सुद्धा नाहीत आणि त्यात सुद्धा आशा ही महासाध्वी आहे ती केंव्हाही माझा त्याग करत नाही [खाण-पिणं झाल्यावर थोडावेळ तरी तहान-भूक त्रास देत नाही आशा मात्र कधीच पिच्छा सोडत नाही]
३५०. सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्यादपि हितं वदेत् |
यद् भूतहितमत्यन्तमेतत्सत्यं मतं मम || नारदमुनी
अर्थ
सत्य बोलणं अधिक चांगले; [पण फक्त] खरं बोलण्यापेक्षा कल्याणकारक बोलावे. सत्य म्हणजे तरी काय कि जे प्राणीमात्रांचे अतिशय हित करेल तेच असे माझे मत आहे.
अर्थ
सत्य बोलणं अधिक चांगले; [पण फक्त] खरं बोलण्यापेक्षा कल्याणकारक बोलावे. सत्य म्हणजे तरी काय कि जे प्राणीमात्रांचे अतिशय हित करेल तेच असे माझे मत आहे.
Wednesday, May 18, 2011
३४९. आरभन्तेऽल्पमेवाज्ञाः; कामं व्यग्रा भवन्ति च |
महारम्भाः कृतधियस्तिष्ठन्ति च निराकुलाः ||
अर्थ
अडाणी लोक लहानसेच काम हाती घेतात आणि त्यातच अगदी गुंतून पडतात. जाणते स्थिरबुद्धीचे लोक भले मोठे काम हातात घेऊन सुद्धा अत्यंत शांतपणे स्थिरबुद्धीने ते करत राहतात.
अर्थ
अडाणी लोक लहानसेच काम हाती घेतात आणि त्यातच अगदी गुंतून पडतात. जाणते स्थिरबुद्धीचे लोक भले मोठे काम हातात घेऊन सुद्धा अत्यंत शांतपणे स्थिरबुद्धीने ते करत राहतात.
Subscribe to:
Posts (Atom)