भाषासु मुख्या मधुरा दिव्या गीर्वाण भारती।
तस्यां हि काव्यं मधुरं तस्मादपि सुभाषितम्॥

Tuesday, May 24, 2011

३५५. न क्वचिच्च बहिर्यान्ति मानिनां प्रार्थनागिरः |

यदि निर्यातुमिच्छन्ति तदा प्राणपुरस्सराः ||


अर्थ


स्वाभिमानी माणसाच्या तोंडून कधी याचनेचे शब्द बाहेर पडणारच नाहीत. पडण्याचा प्रसंग आला तर आधी प्राण बाहेर पडतील मगच याचना. [मेल्यावर कसे शब्द बाहेर पडणार? म्हणजे देहात प्राण असेपर्यंत ते याचना करणार नाहीत. ]

Monday, May 23, 2011

३५४. कृतार्थः स्वामिनं द्वेष्टि ;कृतदारस्तु मातरम्‌ |

जातापत्या पतिं द्वेष्टि ; गतरोगश्चिकित्सकम् ||

अर्थ

[उद्देश] साध्य झाला कि नोकर मालकाला टाळू लागतो; लग्न झालं कि मुलगा आईला विसरतो; मूल झालं कि पत्नी पतीकडे दुर्लक्ष करू लागते आणि आजारातून उठल्यावर रोगी वैद्याकडे फिरकत नाही.

३५३. अङ्गणवेदी वसुधा; कुल्या जलधिः; स्थली च पातालम् |

वल्मीकश्च सुमेरुः कृतप्रतिज्ञस्य धीरस्य ||

अर्थ

जो खंबीर मनोवृत्तीचा माणूस ध्येयासाठी कंबर कसून तयार असतो. ही [सप्तद्वीपा] वसुंधरा आपल्या घरासमोराच्या अंगणासारखी [लहान] वाटते. महासागर हा नदीच्या कालव्यासारखा भासतो. पाताळ म्हणजे फिरायला जायचे ठिकाण वाटते मेरू पर्वत मुंग्यांचे वारूळ वाटते.

३५२. स एव धन्यो विपदि यः स्वरूपं न मुञ्चति |

त्यजत्यर्ककरैस्तप्तं हिमं देहं ; न शीतताम् ||

अर्थ

कितीही संकटे आली तरी जो आपले स्वाभाविक गुण सोडत नाही तोच खरा धन्य होय. सूर्यकिरणांनी बर्फ जरी तापले तरी आपल्या देहाचे ते विसर्जन करील; वितळेल पण आपली शीतलता सोडणार नाही.

Thursday, May 19, 2011

३५१. क्षुध्-तृट्-आशाकुटुम्बिन्यः मयि जीवति नान्यगाः |

तस्मात् आशा महासाध्वी कदाचिन्मां न मुञ्चति ||

अर्थ

[कवींनी आपल्या आशाळभूतपणाच विनोदी अंगानी वर्णन केलं आहे] तहान; भूक आणि आशा या माझ्या [एकनिष्ठ] कारभारणी [बायका] आहेत मी जिवंत असे पर्यंत त्या दुसरीकडे पाहणार सुद्धा नाहीत आणि त्यात सुद्धा आशा ही महासाध्वी आहे ती केंव्हाही माझा त्याग करत नाही [खाण-पिणं झाल्यावर थोडावेळ तरी तहान-भूक त्रास देत नाही आशा मात्र कधीच पिच्छा सोडत नाही]

३५०. सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्यादपि हितं वदेत् |

यद् भूतहितमत्यन्तमेतत्सत्यं मतं मम || नारदमुनी

अर्थ

सत्य बोलणं अधिक चांगले; [पण फक्त] खरं बोलण्यापेक्षा कल्याणकारक बोलावे. सत्य म्हणजे तरी काय कि जे प्राणीमात्रांचे अतिशय हित करेल तेच असे माझे मत आहे.

Wednesday, May 18, 2011

३४९. आरभन्तेऽल्पमेवाज्ञाः; कामं व्यग्रा भवन्ति च |

महारम्भाः कृतधियस्तिष्ठन्ति च निराकुलाः ||

अर्थ

अडाणी लोक लहानसेच काम हाती घेतात आणि त्यातच अगदी गुंतून पडतात. जाणते स्थिरबुद्धीचे लोक भले मोठे काम हातात घेऊन सुद्धा अत्यंत शांतपणे स्थिरबुद्धीने ते करत राहतात.